در سالهای اخیر، در برخی محافل دانشگاهی این گزاره شنیده میشود که «کتابخانه نهادی سنتی است» یا «عصر کتابخانه تمام شده است». این نگاه نهتنها دقیق نیست، بلکه حاصل سوءبرداشت از کارکرد واقعی کتابخانه در عصر اطلاعات است. کتابخانه نه «انباری از کتاب» است و نه سازمانی که با دیجیتالیشدن محو میشود. برعکس، کتابخانهها همان زیرساختهایی هستند که دولتها، دانشگاهها، صنایع و جوامع برای رقابتپذیری و توسعه پایدار به آن متکیاند.کتابخانهها امروز سکویی برای داده، دانش، پژوهش، نوآوری، یادگیری مادامالعمر و خدمات اجتماعی هستند. اگر فردی کتابخانه را تنها در قالب قفسه و کتاب ببیند، در حقیقت ماهیت دانش در جامعه مدرن را درک نکرده است. می توان گفت به نحوی در دوران پسا دیویی به سر می بریم. یعنی دورانی که کتابخانه ها دیگر کتاب محور نیستند. داده-خدمات محور هستند. بزرگترین تغییر در جهان اطلاعات، گذار از «شیء فیزیکی» (کتاب، سند، نشریه) به شبکه خدمات دادهمحور است. کتابخانهها یکی از معدود نهادهاییاند که این گذار را نهتنها همراهی کردهاند بلکه هدایت میکنند.
پس کتابخانه های امروز چه هستند؟
کتابخانه امروز یعنی:
• مرکز گردآوری، پردازش و سازماندهی دادههای علمی و فرهنگی
• پلتفرم دسترسی به منابع دیجیتال و پایگاههای اطلاعاتی
• مرکز سواد اطلاعاتی، دادهای و رسانهای
• پشتیبان پژوهشهای بینرشتهای و پروژههای کلان
• فضای یادگیری، نوآوری، ساخت، تجربه و خلق
• حافظه مشترک جامعه، هویت فرهنگی و حافظه تاریخی
• زیرساخت عدالت آموزشی و کاهش نابرابری
این موارد نه تنها سنتی نیستند بلکه بهشدت فناورانه، پیچیده و راهبردی هستند.
بسیاری تصور میکنند با ظهور اینترنت و هوش مصنوعی، کتابخانه منسوخ شده است. این برداشت دقیقاً شبیه تصور «بینیازی به پزشک» پس از اختراع دماسنج دیجیتال است. در حقیقت، کتابخانه ها تحول دیجیتال را رهبری می کنند. آنها موتور محرک پروژههای دیجیتالسازی در سطح ملیاند. همچنین پیشتاز در نشر علم باز، مخازن نهادی و داده های پژوهشی هستند. اتفاقاً کتابخانهها نخستین نهادهایی بوده اند با هوش مصنوعی، ابزارهای جستجوی هوشمند و فناوری های دیجیتال تعامل داشته اند به گونه ای که ChatGPT، LLMها، رباتهای مرجعیار و نظام های بازیابی معنایی را در خدمت کاربران قرار میدهند.در واقع کتابخانه در اکوسیستم آموزش مادام العمر و نیز پژوهش جایگاهی ویژه در معماری داده ها و دست پذیر سازی اطلاعات دارند.
در دنیای امروز فضاهای کتابخانه شامل موارد زیر است:
• اتاقهای نوآوری
• آزمایشگاه های سواد دیجیتال و رسانهای
• فضاهای تولید محتوا (استودیو پادکست/ویدیو)
• اتاقهای بازی جدی و بازیمحورهای آموزشی
• اتاق فرارهای آموزشی و تجربهای
• فضاهای همآفرینی، کارگروهی و یادگیری ترکیبی
کتابخانه یکی از معدود نهادهایی است که:
• دسترسی رایگان و برابر به دانش فراهم میکند
• سواد اطلاعاتی، رسانهای و دادهای را تقویت میکند
• شکاف مطالعه و شکاف دیجیتال را کاهش میدهد
• نقش فعال در ترویج کتابخوانی، فرهنگ و هویت ملی دارد
• در بحرانها، جنگ و بلایا حامی جامعه است
• حافظ میراث و اسناد ملی است
این رسالت، نه سنتی است و نه سطحی؛ بلکه زیرساخت پیشرفت فرهنگی و تمدنی هر جامعه است.
آیا هوش مصنوعی مولد، پایان کتابخانه است؟
باید بیان داشت که هوش مصنوعی نه دشمن کتابخانه است و نه جایگزین آن. در واقع، کتابخانهها در عصر AI سه نقش کلیدی دارند:
1. تربیت کاربران هوشمند، نه وابسته: کتابداران، معلم سواد الگوریتمی، سواد داده و سواد هوش مصنوعی هستند.
2.میانجیگری بین داده و انسان: هوش مصنوعی بر داده تکیه دارد؛ کتابخانهها تنها نهاد استانداردساز، پالایشگر و ناظر داده هستند.
3.طراحی و نظارت بر اخلاق هوش مصنوعی: کتابخانهها در کمیتههای اخلاق داده، حریم خصوصی، سوگیری الگوریتمی و کیفیت محتوا نقش اصلی دارند.
برای آن گروه از افرادی که «سنتی» بودن کتابخانه را شعار میدهند، کافی است سناریوی حذف کتابخانه را تصور کنیم:
• هیچکس مسئول اعتبارسنجی منابع نیست
• دسترسی دانشگاه به پایگاهها، مختل میشود
• سواد اطلاعاتی و پژوهش دانشجویان سقوط میکند
• مدیریت داده پژوهشی از هم میپاشد
• علمسنجی بیمعنا میشود
• محیط یادگیری غنی از بین میرود
• پروژههای میراث و اسناد نابود میشوند
• هیچ نهادی برای حفظ دانش ملی باقی نمیماند
جامعه بدون کتابخانه یعنی جامعه بدون حافظه، بدون عقلانیت و بدون آینده. یک جامعه بی دست و پا از نظر فرهنگی.
اینکه چرا دچار خطای تحلیلی در خصوص نقش کتابخانه ها می شویم به دلایل زیر است:
۱. نادیدهگرفتن تغییر نقش کتابخانهها
۲. ترکیب شدن ذهنیت دوره چاپ با عصر داده
۳. کمبود تجربه در پروژههای جدید کتابخانهای
۴. تسلط نگاه فناوریزده
۵. فقر نظری و فلسفی روز در حوزه آینده کتابخانه ها
این سوءتفاهم بیشتر حاصل «شناخت ناکافی» است تا مخالفت واقعی
سخن پایانی
کتابخانهها در همه انواع آن نه سنتی هستند نه نگاه به آنها سطحی است. آنها نهاد آینده سازی در جامعه هستند. کتابخانه ها پلتفرم دانشاند، مرکز پردازش و خدمات مبتنی بر دادهاند، زیرساخت دانشگاهها و پژوهشاند، موتور دانش عمومی و سواد اجتماعیاند، ضامن حافظه و هویت ملیاند، نقش فعال در هوش مصنوعی و آینده دیجیتال دارند. حذف، تضعیف یا تحقیر کتابخانه به عنوان یک نهاد اجتماعی مساوی است با سقوط کیفیت پژوهش، نابودی مدیریت داده، ازهمپاشیدن نشر علمی باز، کاهش سواد اطلاعاتی، افزایش بیسوادی دیجیتال و فروپاشی زیرساختهای فرهنگی. آنچه که باید کنار گذاشته شود نگاه سنتی به کتابخانه است نه اینکه کتابخانه را سنتی و سطحی دانیم.
