مقدمه
انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران در نهمین کنگره سالانه متخصصان علوم اطلاعات، با محوریت قراردادن علوم اطلاعات و عدالت اطلاعاتی از همان ابتدای کار خواست تا یکی از چالشهایی مهم این حوزه که کمتر به بحث نظری پرداخته شده است را به موضوع گفتوگوی میان جامعه حرفهای و دانشگاهی تبدیل کند. بررسی گزارشهای منتشرشده در پایگاه رسمی کنگره نشان میدهد که این رویداد فراتر از یک گردهمایی دو روزه است و مجموعهای از فراخوانها، پیشنشستها، پژوهشها، گفتوگوها، سخنرانیها، کارگاههای آموزشی و فعالیتهای علمی است که طی ماهها شکلگرفته و همچنان ادامه دارد.
مفهوم «عدالت اطلاعاتی» در این کنگره تنها به دسترسی برابر به اطلاعات محدود نمیشود. دامنه موضوعی این رویداد از مرحله طراحی اولیه به یازده حوزه گسترش یافت که شامل مبانی نظری و مفهومی عدالت اطلاعاتی، سواد اطلاعاتی، سواد علم باز و دسترسی به اطلاعات، عدالت اطلاعاتی در تولید، سازماندهی، بازیابی و اشاعه اطلاعات، عدالت اطلاعاتی همراه با هوش مصنوعی و سایر فناوریهای نوین، مطالعات موردی و تجربیات ملی و بینالمللی در عدالت اطلاعاتی، آیندهپژوهی عدالت اطلاعاتی، مدیریت اطلاعات و دانش برای عدالت اجتماعی، علمسنجی و سنجش و ارزیابی عدالت علمی، نقش کتابخانهها و آرشیوها بهعنوان نهادهای پیشرو در تحقق عدالت اطلاعاتی، دانشنامهنگاری و عدالت در بازنمایی دانش و همچنین جنبههای حقوقی، اخلاقی و اجتماعی عدالت اطلاعاتی است.
از یک ایده تا یک گفتمان علمی
ساختار علمی و اجرایی کنگره پس از تصویب موضوع آن در خرداد ۱۴۰۴ توسط هیئتمدیره انجمن شکل گرفت. کمیته راهبری و دبیران پنلها نیز در ادامه، طراحی علمی برنامه را دنبال کردند. در نخستین جلسات راهبری، نشستها و راهبردهای کنگره مورد بررسی و تصویب قرار گرفت و بهتدریج شبکهای از متخصصان برای پیشبرد پنلهای تخصصی شکل گرفت. فراخوان کنگره تنها به مقاله علمی محدود نشد و از اعضای هیئتعلمی، پژوهشگران، کتابداران، آرشیویستها و دانشجویان برای ارسال مقاله، تجربه و ایده دعوت شد. این رویکرد، تلاش کنگره برای پیوند میان دانش دانشگاهی و تجربه حرفهای را نشان میدهد.
پیشنشستها؛ جایی که عدالت اطلاعاتی به مسائل واقعی پیوند خورد
یکی از برجستهترین ویژگیهای کنگره نهم، گستردگی پیشنشستهای تخصصی آن است. در این نشستها، مفهوم نسبتاً کلی «عدالت اطلاعاتی» به مسائل مشخص و قابلبررسی در حوزههای مختلف علوم اطلاعات تبدیل شد. از 15 مهر تا 16 دیماه 1404، 25 پیشنشست برگزار شد. به دلیل اتفاقات 18 و 19 دی 1404 و قطعی اینترنت هفت پیشنشست برنامهریزی شده، برگزار نشد.
کمیتههای برگزارکننده پیشنشستها شامل سازماندهی دانش، سواد اطلاعاتی، نشر علمی، علمسنجی، کمیته ملی کودکونوجوان، کتابخانههای پزشکی، کمیته آموزش، کتابخانههای تخصصی، کتابخانههای عمومی، کتابخانههای آموزشگاهی، کمیته دانشجویان و دانشآموختگان، تحول دیجیتال و توسعه پایدار بودند.
از گفتوگوی علمی تا توانمندسازی حرفهای؛ کارگاههای آموزشی کنگره
برگزاری کارگاههای آموزشی بخش دیگری از فعالیتهای مهم نهمین کنگره سالانه متخصصان علوم اطلاعات بود که در کنار مقالات علمی، پیشنشستها و سلسله سخنرانیها قرار داشت. این کارگاهها باهدف پیونددادن دانش نظری با مهارتهای کاربردی و فراهمکردن فرصت یادگیری برای کتابداران، متخصصان اطلاعات، پژوهشگران، دانشجویان و علاقهمندان حوزه علوم اطلاعات برگزار شدند.
قرارگرفتن آموزشهای مهارتی در کنار برنامههای پژوهشی نشان میدهد که کنگره نهم رویکردی متفاوت از یک گردهمایی صرفاً علمی داشته است. علاوه بر طرح پرسشهای علمی درباره «عدالت اطلاعاتی»، تلاش شد بخشی از نیازهای حرفهای و مهارتی جامعه علوم اطلاعات نیز موردتوجه قرار گیرد.
کارگاههای آموزشی کنگره را میتوان یکی از جلوههای مهم رویکرد کنگره برای جامعه حرفهای دانست. رویکردی که در آن کنگره محلی برای ارائه دستاوردهای پژوهشی نیست و فرصتی برای یادگیری، بهروزرسانی دانش و تقویت توانمندیهای حرفهای نیز محسوب میشود.
از پژوهش تا ارائه؛ مشارکت جامعه علمی
فرایند دریافت و داوری آثار علمی نیز در کنار پیشنشستها دنبال شد. باتوجهبه درخواست پژوهشگران و حرفهمندان، مهلت ارسال چکیده و سپس متن کامل مقالات تمدید شد. اقدامی که نشاندهنده مشارکت و استقبال جامعه علمی از موضوع کنگره بود.
پس از طی مراحل داوری، بخشی از مقالات بهصورت پوستر پذیرفته شدند. دبیرخانه از نویسندگان خواست پوستر مقالات خود را آماده کنند تا امکان بهرهمندی بیشتر مخاطبان از نتایج پژوهشها فراهم شود. در مرداد ۱۴۰۵ نیز پوسترهای نهمین کنگره در وبگاه کنگره منتشر شد. این اقدام از یک منظر دیگر نیز اهمیت دارد: نتایج پژوهشها پیش از برگزاری نهایی کنگره در اختیار پژوهشگران، استادان، دانشجویان و علاقهمندان قرار گرفت و دامنه دسترسی به تولیدات علمی کنگره گسترش یافت.
کنگرهای که در برابر تغییر شرایط متوقف نشد
مهمترین نقطه عطف تاریخی کنگره، تعویق چندباره زمان برگزاری بود. کنگره که ابتدا برای بهمن ۱۴۰۴ برنامهریزی شده بود، به اردیبهشت ۱۴۰۵ و سپس به ۳ و ۴ آذر ۱۴۰۵ منتقل شد.
باوجود اتفاقات و شرایط روز کشور (شامل وقوع جنگ 12روزه در خرداد 1404، اعتراضات 17 و 18 دی ماه 1404 و به دنبال آن شروع جنگ 40 روزه در اسفند 1404و پیامدهای آن) و در فاصله این تغییرات، دبیرخانه فعالیت علمی را متوقف نکرد و با برگزاری سلسله سخنرانیهای و انتشار پوستر مقالات، مسیر تعامل علمی را حفظ کرد.
برای مقالات پذیرفته شده بهصورت سخنرانی، فرصتی فراهم شد تا نویسندگان بتوانند بر اساس جدول زمانی مشخص، پیش از برگزاری اصلی کنگره به ارائه دستاوردهای خود بپردازند. این اقدام امکان بهرهمندی علاقهمندان از تمامی سخنرانیها را فراهم کرد و فرصتی ارزشمند برای ارائه زحمات علمی نویسندگان به شمار رفت. یازده نشست برنامهریزی شد که از خرداد ۱۴۰۵ آغاز شد و تا مهرماه 1405 ادامه دارد.
استمرار برنامهها پس از تعویق نیز نشان میدهد که دبیرخانه تلاش کرده است بهجای وابستهکردن فعالیت علمی به زمان برگزاری کنگره، آن را به یک فرآیند مستمر گفتوگو، ارائه پژوهش و شبکهسازی علمی تبدیل کند.
این تغییر رویکرد را میتوان یکی از مهمترین تجربههای مدیریتی کنگره نهم دانست: کنگره به تعویق افتاد، اما گفتوگوی علمی متوقف نشد.
سخن پایانی، کنگرهای فراتر از دو روز
نهمین کنگره سالانه متخصصان علوم اطلاعات را نمیتوان صرفاً بر اساس روزهای برگزاری آن ارزیابی کرد. بخش مهمی از هویت این کنگره در ماههایی شکلگرفته که پیش از برگزاری رسمی آن، با پیشنشستها، گفتوگوها، دریافت مقالات، داوری آثار و تبادل دیدگاههای علمی سپری شده است؛ و بخش دیگری نیز در فاصله میان تغییر برنامهها و برگزاری نهایی آن، با سلسله سخنرانیها و انتشار آثار پژوهشی ادامه یافته است.
کنگره نهم با محوریت قراردادن این مفهوم در گفتگوی جامعه علوم اطلاعات، بستری را ایجاد کرد تا گروههای گوناگون شامل کتابداران، متخصصان اطلاعات، پژوهشگران، استادان و دانشجویان درباره پرسش بنیادی موردنظر از زوایای مختلف بحث کنند. چگونه میتوان جامعهای ساخت که در آن نهتنها اطلاعات در دسترس همگان باشد، بلکه امکان دسترسی، فهم، ارزیابی، تولید و مشارکت در چرخه دانش نیز عادلانهتر شود؟ شاید پاسخ به همین پرسش، مهمترین میراث علمی نهمین کنگره متخصصان علوم اطلاعات باشد.