مقدمه
کتابخانهها و آرشیوها در دنیای امروز با روندهای جهانی همچون حکمرانی داده، استانداردهای بینالمللی و هوش مصنوعی درگیرند. اما این روندها تنها زمانی معنا پیدا میکنند که در بافتهای ملی و محلی بازخوانی شوند. کتابدار آگاه در این میان نقشی کلیدی دارد: او نه مصرفکننده منفعل فناوری، بلکه کنشگری است که با خوانش انتقادی و بومیسازی خلاقانه میتواند بحرانها را به فرصتهای نوآوری بدل کند (IFLA, 2019). در شرایطی مانند کرونا، جنگ یا بحرانهای اجتماعی، کتابدار آگاه با بهرهگیری از فناوری و روایتگری فعال، مسیر تازهای برای آینده حرفه کتابداری و آرشیوداری میگشاید (UNESCO, 2023).. پژوهشهای بینالمللی نشان دادهاند که کتابخانهها در بحرانها به مراکز حیاتی اطلاعاتی تبدیل میشوند (American Libraries Magazine, 2015). گزارشهای یونسکو نیز بر نقش کتابخانهها در مقابله با اطلاعات نادرست در دوران کرونا تأکید کردهاند (UNESCO, 2023).
کتابدار در بحرانهای جهانی
در طوفان کاترینا (۲۰۰۵، آمریکا)، کتابداران به هزاران نفر کمک کردند فرمهای امدادی را پر کنند و دسترسی به منابع حیاتی داشته باشند (American Libraries Magazine, 2015). در زلزله نپال (۲۰۱۵)، کتابداران با همکاری یونسکو پروژهای برای ثبت و حفاظت میراث مستند آسیبدیده راهاندازی این نمونهها نشان میدهند که کتابدار آگاه میتواند نقش فراتر از خدمات سنتی ایفا کند و به کنشگر اجتماعی بدل شود.
کتابدار در بحران کرونا
در جهان، کتابخانههای دانشگاهی با استفاده از چتباتهای هوشمند و پلتفرمهای دیجیتال خدمات مرجع را بهصورت ۲۴ ساعته ادامه دادند (UNESCO, 2023). در ایران نیز کتابخانههای دانشگاهی با ایجاد سامانههای آفلاین و بارگذاری منابع آموزشی در بسترهای داخلی، امکان مطالعه و پژوهش را حتی در شرایط محدودیت اینترنت فراهم کردند. این تجربه نشان داد که کتابدار آگاه میتواند با خلاقیت و بومیسازی فناوری، دسترسپذیری دانش را در بحران حفظ کند(نجف قلی نژاد، شاکری؛1403).
کتابدار در جنگ و بحرانهای اجتماعی
پروفسور دیک در کتاب “تاریخ پنهان فرهنگ کتاب و کتابخوانی آفریقای جنوبی” از کتابدار ناجی زندانی در افریقا نام می برد(American Libraries Magazine, 2015) ؛ هم چنین در دوران دفاع مقدس، کتابخانههای محلی به پناهگاه فرهنگی تبدیل شدند. کتابداران با گردآوری اسناد جنگ و ثبت روایتها، حافظه جمعی را حفظ کردند(محمدی، زینب؛1404). در بحرانهای اجتماعی و قطع اینترنت، کتابداران با ایجاد دسترسی آفلاین به پایگاههای داده و استفاده از نرمافزارهای بومی توانستند خدمات مرجع را ادامه دهند و در بحران های اجتماعی مثل کشور فلسطین و مردمان غزه، کتابداران در کنار مردم از حق طبیعی شان دفاع کردند(لیزنا،1402) و با برگزاری برنامه های خلاقانه ی مختلف، به سرزندگی و شادابی جامعه(بخصوص کودکان و نوجوانان) کمک کردند. این ابتکارها نشان میدهد کتابدار آگاه میتواند با ابزارهای ساده فناوری، دسترسپذیری دانش را حفظ کند.
تحلیل
این نمونهها نشان میدهند که کتابدار در بحرانها نقش چندوجهی دارد: حفاظت و دیجیتال سازی میراث فرهنگی،ارائه خدمات اطلاعاتی و آموزش سواد اطلاعاتی ورسانه ای،ایجادفضای امن و برنامه های حمایتی برای کاهش آسیبهای روانی(محمدی، زینب؛1404). بحرانها میتوانند به فرصت نوآوری تبدیل شوند؛ کتابدار آگاه با ابتکار و روایتگری فعال، آینده حرفه کتابداری را بازطراحی میکند.
نتیجهگیری
بررسی روندهای جهانی و تجربههای بومی نشان میدهد که کتابدار آگاه در بحرانها میتواند از یک نهاد فرهنگی سنتی به کنشگر فعال اجتماعی بدل شود. بنابراین، نتیجه اصلی این یادداشت آن است که بحرانها (از حوادث طبیعی تا قطع اینترنت) نه تهدید، بلکه فرصتی برای نوآوری هستند. کتابدار با ترکیب فناوریهای جهانی و ابتکارهای بومی، نه تنها از بحران عبور میکند و دسترسپذیری منابع را در شرایط دشوار حفظ میکند، بلکه مسیر تازهای برای آینده کتابخانهها و آرشیوها میگشاید. کتابدار آگاه روایتگر گذشته و معمار آینده است؛ کسی که با خوانش انتقادی روندهای جهانی و بومیسازی خلاقانه، زیستبوم اطلاعات و دانش را پایدار و نوآورانه میساز.. این همان کنشگری بومی است که فراخوان بر آن تأکید دارد؛ کنشگری که کتابخانهها و کتابداران را از مصرفکننده صرف، به بازیگران فعال در عرصه جهانی و محلی بدل میسازد.
