وقتی سخن از توسعه پایدار به میان میآید، نخستین و رایجترین تعریفی که به ذهن متبادر میشود این است: توسعهای که نیازهای نسل کنونی را بدون به خطر انداختن توانایی نسلهای آینده برای تأمین نیازهای خود برآورده سازد (کمیسیون جهانی محیطزیست و توسعه سازمان ملل متحد[1]، 1987). توسعه پایدار بر سه رکن اصلی اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی استوار است. با این حال، توجه به فرهنگ و زیرساختهای فرهنگی نیز چنان اهمیتی یافته است که در بسیاری از اسناد راهبردی و برنامهریزیها، فرهنگ بهعنوان رکن چهارم توسعه پایدار در کنار سه رکن یادشده مطرح میشود (کلینکو و بانیکا[2]، 2024).
اهداف توسعه پایدار[3] مجموعهای از اهداف بینالمللی است که در سال 2015 توسط سازمان ملل متحد تدوین شد. هدف از آنها پایان دادن به فقر، حفاظت از کره زمین و تضمین رفاه بشر تا سال 2030 است. این اهداف هفدهگانه، گستره وسیعی از مفاهیم و نیازهای انسانی را دربر میگیرند شامل:
- پایان دادن به فقر .
- پایان دادن به گرسنگی، دستیابی به امنیت غذایی و بهبود تغذیه و ترویج کشاورزی پایدار.
- تضمین زندگی سالم و ارتقای رفاه برای همه در تمامی سنین.
- تضمین آموزش با کیفیت فراگیر و عادلانه و ارتقای فرصتهای یادگیری مادامالعمر برای همه.
- دستیابی به برابری جنسیتی و توانمندسازی همه زنان و دختران.
- اطمینان از در دسترس بودن و مدیریت پایدار آب و فاضلاب برای همه.
- اطمینان از دسترسی به انرژی مقرون به صرفه، قابل اعتماد، پایدار و مدرن برای همه.
- ترویج رشد اقتصادی پایدار، فراگیر، اشتغال کامل و مولد و کار شایسته برای همه.
- ایجاد زیرساختهای انعطافپذیر، ترویج صنعتی شدن فراگیر و پایدار و تقویت نوآوری.
- کاهش نابرابری در داخل و در میان کشورها.
- فراگیر، ایمن، انعطافپذیر و پایدار کردن شهرها و سکونتگاههای انسانی.
- اطمینان از مصرف پایدار و الگوهای تولید.
- اقدام فوری برای مبارزه با تغییرات آب و هوایی و اثرات آن.
- حفظ و استفاده پایدار از اقیانوسها، دریاها و منابع دریایی برای توسعه پایدار.
- حفاظت، بازسازی و ترویج استفاده پایدار از اکوسیستمهای زمینی، مدیریت پایدار جنگلها، مبارزه با بیابانزایی.
- ترویج جوامع صلحآمیز و فراگیر برای توسعه پایدار، دسترسی به عدالت برای همه و ایجاد نهادهای مؤثر، پاسخگو و فراگیر در همه سطوح.
- تقویت ابزار اجرا و احیای مشارکت جهانی برای توسعه پایدار (ابو، رفیعی و شعاری[4]، 2023).
در این میان، کتابخانهها بهعنوان یکی از مهمترین نهادهای فرهنگی هر جامعه، نقشی تعیینکننده در هموار کردن مسیر دستیابی به توسعه پایدار بر عهده دارند. کتابخانهها متناسب با نوع، مأموریت و جامعه مورد هدف خود، با فراهمکردن دسترسی عادلانه به اطلاعات و منابع دانشی، در تقویت عدالت آموزشی، ارتقای آگاهی عمومی و توسعه فرهنگی جامعه اثرگذارند. این رسالت در شرایط بحرانی، جلوهای پررنگتر و حیاتیتر مییابد؛ زیرا در چنین موقعیتهایی، کتابخانهها تنها تأمینکننده منابع اطلاعاتی نیستند، بلکه میتوانند در کنار سایر نهادهای اجتماعی و فرهنگی، به حفظ انسجام اجتماعی، بازگرداندن آرامش، تقویت امید و کاهش آسیبهای روانی و فرهنگی کمک کنند.
یکی از برجستهترین نمونههای پیوند میان کتابخانهها و توسعه پایدار، در اثر «کتابخانه مخفی سوریه[5]» نوشته مایک تامسون[6] (2019) نمود یافته است. شهر دارایا[7] در بحبوحه جنگ داخلی سوریه، از سال 2012 تا 2016 در محاصره قرار داشت. در چنین شرایطی، گروهی از علاقهمندان به کتاب و دانش، درحالیکه بسیاری از مردم تنها به نجات جان خود میاندیشیدند، کتابها را از خانههای ویرانشده جمعآوری کردند و در زیرزمین ساختمانی مخروبه، کتابخانهای پنهان برپا ساختند.
این کتابخانه زیرزمینی به دست دانشآموزان و دانشجویان اداره میشد و یکی از چهرههای اصلی آن نوجوانی 14 ساله به نام «امجد» بود. او در زمانی که دسترسی مردم شهر به کتابخانه، مدرسه و دیگر امکانات آموزشی و فرهنگی تقریباً ناممکن شده بود، شهروندان را به استفاده از این فضا تشویق میکرد. اهمیت این کتابخانه تنها در امانت دادن کتاب خلاصه نمیشد؛ بلکه فعالیتهایی همچون باشگاههای کتابخوانی، نشستهای فرهنگی و کلاسهای آموزشی نیز در آن برگزار میگردید و به این ترتیب، کتابخانه به مرکزی زنده برای یادگیری، همدلی و تداوم حیات فرهنگی بدل شده بود (تامسون، 2019).
کتابخانهها را میتوان از جمله شریانهای حیاتی جامعه دانست؛ نهادهایی که در ابعاد آموزشی، اجتماعی، فرهنگی و حتی اقتصادی، زمینه تعامل، آگاهی، یادگیری و ارتباط اجتماعی را فراهم میکنند. از همین رو، کتابخانهها بهگونهای مستقیم یا غیرمستقیم، در تحقق اهداف توسعه پایدار نقش دارند. از جمله مهمترین نقشهای کتابخانه مخفی سوریه در دوران جنگ در چارچوب اهداف توسعه پایدار میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
تقویت سلامت روان و رفاه (هدف 3)
فعالیت کتابخانه و حضور شهروندان در این فضا، در شرایط بحرانی جنگ، به تقویت امید، همبستگی اجتماعی و تابآوری روانی کمک شایانی کرد. این کتابخانه با فراهمکردن محیطی آرام و امن، بهدور از هیاهوی سیاسی و فشارهای روانی ناشی از درگیری، پناهگاهی برای شهروندان شهر دارایا بود. انجام فعالیتهایی نظیر مطالعه فردی، تعاملات اجتماعی و تشکیل گروههای کتابخوانی، موجب کاهش استرس، تقویت حس تعلق اجتماعی و ارتقای سلامت روان افراد شد.
آموزش باکیفیت (هدف 4)
در شرایط تعطیلی مدارس و اختلال در نظام رسمی آموزش، کتابخانه مخفی سوریه به فضایی برای یادگیری غیررسمی تبدیل شد. برگزاری کلاسهای آموزشی و فراهمکردن دسترسی به منابع مطالعاتی، تداوم جریان دانش و یادگیری را امکانپذیر ساخت. این دسترسی، فرصت ادامه تحصیل، کسب مهارتهای جدید و ارتقای سطح آگاهی را برای کودکان، نوجوانان و بزرگسالان فراهم کرد و از این طریق، به حفظ سرمایه انسانی و تقویت بنیانهای بازسازی اقتصادی و اجتماعی پس از جنگ کمک نمود.
کاهش نابرابریها (هدف 10)
در شرایطی که بخش قابلتوجهی از مردم از منابع آموزشی و فرهنگی محروم شده بودند، کتابخانه مخفی سوریه امکان دسترسی برابر به دانش و منابع اطلاعاتی را برای تمامی شهروندان فراهم ساخت. این کتابخانه بدون تبعیض، پذیرای همه افرادی بود که پیش از آن نیز به دلایل مختلف از فضاهای آموزشی و تربیتی محروم مانده بودند و بدین ترتیب نقشی مؤثر در کاهش نابرابریهای آموزشی و فرهنگی ایفا کرد.
صلح، عدالت و نهادهای کارآمد (هدف 16)
کتابخانه مخفی سوریه نمادی از پایداری اجتماعی، حفظ کرامت انسانی و پاسداشت فرهنگ و دانش در برابر خشونت و ویرانی جنگ بود. این نهاد خودجوش، نشان داد که حتی در شرایط فروپاشی ساختارهای رسمی، میتوان با اتکا به ارزشهای انسانی، بذر صلح، آگاهی و عدالت اجتماعی را زنده نگه داشت.
مشارکت برای دستیابی به اهداف (هدف 17)
این کتابخانه با مشارکت فعال شهروندان و داوطلبان شکل گرفت و نمونهای روشن از همکاری اجتماعی در شرایط بحران به شمار میآید. مشارکت مردمی در گردآوری کتابها، مدیریت کتابخانه و برگزاری فعالیتهای فرهنگی و آموزشی، نشاندهنده اهمیت همکاری جمعی برای حفظ فرهنگ، آموزش و کیفیت زندگی در دوران جنگ بود.
نتیجهگیری:
تجربه کتابخانه مخفی سوریه نشان میدهد که توسعه پایدار تنها با سیاستهای کلان اقتصادی به دست نمیآید؛ گاهی از دل یک زیرزمین تاریک و چند قفسه چوبی کتاب انگیزه و امید برای پویایی و اثرگذاری متولد میشود. آنچه در دارایا شکل گرفت، فقط جمعآوری کتاب نبود؛ احیای دوباره پیوندهای انسانی، آموزش، آرامش روانی، فرصت برابر برای رشد و مشارکت اجتماعی بود. به همین دلیل است که کتابخانه مخفی سوریه را نه فقط یک پدیده فرهنگی، بلکه نمونهای زنده از تحقق اهداف توسعه پایدار در بدترین شرایط ممکن میتوان دانست.
این تجربه ثابت کرد که:
وقتی مدارس تعطیل میشوند، کتابخانه میتواند کلاس درس باشد.
وقتی جامعه از هم میپاشد، کتابخانه میتواند دوباره آن را به هم پیوند دهد.
وقتی امید کمرنگ میشود، کتابخانه میتواند نفس تازهای بر آتش زندگی بدمد.
کتابخانه مخفی سوریه بیش از آنکه مجموعهای از کتابها باشد، تصویری است از این حقیقت که حتی در دل تاریکترین اعماق زمین، فرهنگ میتواند چراغی روشن کند؛ چراغی که راه بازسازی جامعه پس از جنگ را روشنتر میسازد.
منابع:
Abu, R., Rafie, S. K., & Sha’ari, H. (2023). Empowering Rural Public Library Users Towards Sustainable Community Development Goal. In European Conference on Knowledge Management. 24(1), 18-23.
Clincu, M., & Bănică, A. (2024). Boosting the cultural dimension of sustainable development-from grassroots to policy level. Eastern Journal of European Studies, 15 (1), 219-249.
Thomson, M. (2019). Syria’s Secret Library: Reading and Redemption in a Town Under Siege. Public Affairs.
United Nations World Commission on Environment and Development (1987). Our common future. Oxford: Oxford University Press.
[1] United Nations World Commission
[2] Clincu & Bănică
[3]. Sustainable Development Goals (SDGs)
[4]. Abu, Rafie & Sha’ari
[5] Syria’s Secret Library
[6] Mike Thomson
[7] Daraya