مقدمه: ضرورت حفاظت از میراث علمی دانشگاهی
در هر دانشگاه، متناسب با حوزههای تخصصی و فعالیتهای آموزشی و پژوهشی، اشیاء، ابزارها و تجهیزات گوناگونی گردآوری میشوند که فراتر از یک وسیله فنی، بخشی از میراث علمی، فرهنگی و تاریخی آن دانشگاه به شمار میآیند. این آثار روایتگر سیر تحول دانش، فناوری و آموزش هستند و میتوانند نسل امروز را با شیوههای اندیشیدن، آموزش و پژوهش در گذشته آشنا کنند.
حفاظت، مستندسازی و سازماندهی این مجموعهها نهتنها به حفظ میراث دانشگاهی کمک میکند، بلکه زمینه را برای پژوهشهای میانرشتهای، آموزش، نمایشگاههای علمی و انتقال دانش به نسلهای آینده فراهم میسازد. در سالهای اخیر، بسیاری از دانشگاهها و مراکز علمی جهان توجه ویژهای به گردآوری، مستندسازی و دیجیتالسازی میراث علمی خود نشان دادهاند و کتابخانهها و مراکز اسناد نیز نقش مهمی در این فرایند بر عهده گرفتهاند.
پروژه ساماندهی مجموعه اشیای مهندسی در مرکز اسناد و گنجینه دانشگاه صنعتی شریف نیز با همین رویکرد شکل گرفت؛ تجربهای که نشان داد کتابخانهها و مراکز اسناد میتوانند علاوه بر منابع مکتوب در شناسایی، مستندسازی، حفاظت، سازماندهی و دسترسپذیر کردن اشیای علمی و تاریخی نیز نقشی مؤثر ایفا کنند.
شکل 1. تصویر بخشی از اشیاء، قبل از شناسایی و سازماندهی
معرفی پروژه
آغاز این پروژه به سال ۱۳۹۹ بازمیگردد؛ زمانی که دکتر علی امیرفضلی، استاد پیشکسوت دانشکده مهندسی مکانیک دانشگاه صنعتی شریف، مجموعهای ارزشمند از ابزارها و اشیاء فنی و مهندسی را که طی سالها با علاقه و دقت گردآوری کرده بودند، به مرکز اسناد دانشگاه اهدا کردند.
این مجموعه شامل صدها ابزار مهندسی، آموزشی و علمی بود که پس از انتقال، به دلیل همزمانی با شیوع بیماری کرونا، حدود یک سال در انبار مرکز اسناد نگهداری شد. در آن زمان، بسیاری از اشیاء درون کیسهها، گونیها و بستهبندیهای اولیه قرار داشتند و هنوز ارزش تاریخی و علمی آنها بهطور کامل شناخته نشده بود.
مراحل اجرای پروژه
نخستین مرحله ساماندهی در سال ۱۴۰۰ آغاز شد. در این مرحله، اشیاء از یکدیگر تفکیک و بهصورت اولیه دستهبندی شدند. این فرایند در شرایط همهگیری کرونا و با رعایت کامل ملاحظات بهداشتی انجام گرفت. بسیاری از ابزارها پوشیده از گردوغبار بودند و شناسایی برخی از آنها به دلیل پیچیدگی ساختار یا ناشناخته بودن کاربردشان دشوار بود.
پس از جداسازی اولیه، هر گروه از اشیاء در کارتنهای مجزا نگهداری شد، اما روند پروژه برای مدتی متوقف ماند.
در سال ۱۴۰۲، با پیگیری دکتر امیرفضلی و اهتمام مرکز اسناد نسبت به حفظ این میراث ارزشمند، پروژه با رویکردی منسجم از سر گرفته شد. اشیاء بار دیگر از انبار خارج شدند، روی میزهای کار چیده شدند و فرایند دستهبندی تخصصی آغاز گردید.
شکل 2. تصویر مرحله دستهبندی و تفکیک اشیاء
به منظور اجرای صحیح پروژه، از تجربه استادان و کارشناسان حوزه موزهداری استفاده شد و تفاهمنامهای با مؤسسه «گنجینه رایانه ایرانیان» برای بهرهگیری از دانش تخصصی آن مجموعه در زمینه ساماندهی و نمایش آثار به امضاء رسید. از سوی دیگر، به دلیل ماهیت تخصصی بسیاری از ابزارها، مشخص شد که شناسایی دقیق آنها بدون مشارکت متخصصان مهندسی امکانپذیر نیست. به پیشنهاد دکتر امیرفضلی، این فعالیت در قالب یک پروژه دانشجویی تعریف شد و با حمایت دکتر جواد اکبری، گروهی از دانشجویان دانشکده مهندسی به پروژه پیوستند. حضور دانشجویان نقش مهمی در پیشبرد پروژه داشت؛ بهگونهای که یکی از دانشجویان توانست مجموعهای شامل ۱۰۳ خطکش محاسباتی را شناسایی، عکاسی و مستندسازی کند.
روش مستندسازی و سازماندهی
در مجموع، بیش از ۳۰۶ شیء شامل خطکشهای محاسباتی، ماشینحسابهای مکانیکی، ابزارهای اندازهگیری، قطبنما، فشارسنج، چرتکه، پرگار، دوربینهای عکاسی، مجموعههای قلم طراحی مهندسی، قفلهای قدیمی، ترازوهای تعادلی، شاقول، چراغ الکلی، دماسنج، نورسنج، تقویم مکانیکی، مترونوم، اسطرلاب و دهها ابزار ارزشمند دیگر شناسایی و بررسی شد.
پس از عکاسی استاندارد از هر شیء، پژوهش و گردآوری اطلاعات آغاز شد. در مواردی که اطلاعات کافی وجود داشت، مشخصات آثار بر اساس منابع معتبر ثبت شد؛ اما برای بسیاری از اشیاء از روشهای جستجوی تصویری، مقایسه با نمونههای مشابه، بررسی کاتالوگهای تاریخی و مطالعه منابع تخصصی استفاده شد. در مواردی که اطلاعات مستقیمی در دسترس نبود، توصیف اولیه بر اساس ویژگیهای ظاهری، ساختار فنی و کاربرد احتمالی شیء تهیه گردید.
شکل 3. تصاویری از مراحل عکسبرداری و شناسایی اشیاء
برای هر اثر، شناسنامهای شامل نام، توصیف ظاهری، ابعاد، جنس، کاربرد، سال ساخت، کشور سازنده، وضعیت فیزیکی و سایر اطلاعات مرتبط تهیه شد. سپس تمامی اشیا کدگذاری شدند، در پوششهای حفاظتی مناسب قرار گرفتند و اطلاعات آنها در قالب یک پایگاه داده اولیه در نرمافزار مرکز اسناد ثبت شد. همچنین کاربرگهای استاندارد ویژه این مجموعه طراحی شد تا امکان مدیریت، بازیابی و توسعه اطلاعات در آینده فراهم شود.
شکل 4. تصویری از شناسنامه تهیه شده برای اشیاء
یافتههای پروژه
نتیجه این پروژه، شناسایی، مستندسازی و سازماندهی بیش از ۳۰۶ شیء تاریخی و مهندسی بود که اکنون برای نمایش در فضای فیزیکی و مجازی مرکز اسناد آماده شدهاند.
تنوع موضوعی مجموعه نشان میدهد که این آثار طیف گستردهای از ابزارهای آموزشی، آزمایشگاهی، صنعتی و مهندسی را در بر میگیرند و هر یک بخشی از تاریخ آموزش و فناوری را روایت میکنند.
این تجربه نشان داد که بهرهگیری همزمان از دانش کتابداری، آرشیو، موزهداری و مهندسی میتواند الگویی کارآمد برای ساماندهی مجموعههای علمی دانشگاهی باشد.
مطالعه موردی: مجموعه خطکشهای محاسباتی
در میان مجموعه ۳۰۶ شیء شناساییشده، هر یک داستان و ارزش تاریخی خاص خود را داشتند؛ اما از میان همه این اشیاء، یک مجموعه بیش از همه توجه ما را جلب کرد؛ مجموعه خطکشهای محاسباتی. این مجموعه نهتنها از نظر تعداد چشمگیر بود، بلکه هر قطعه آن بخشی از تاریخ محاسبات مهندسی را روایت میکرد.
شکل 5. تصویری از مجموعه خطکشهای محاسباتی
خطکش محاسباتی پیش از ظهور ماشینحسابهای الکترونیکی، مهمترین ابزار محاسباتی مهندسان، دانشمندان و طراحان بود و بیش از سه قرن نقش اساسی در پیشرفت علوم و فناوری ایفا کرد. این ابزار بر پایه مقیاسهای لگاریتمی طراحی شده بود و امکان انجام سریع محاسباتی مانند ضرب، تقسیم، توان، ریشه و محاسبات مثلثاتی را فراهم میکرد و تا اوایل دهه ۱۹۷۰ یکی از ابزارهای اصلی مهندسان محسوب میشد.
شکل 6. تصویری از شناسنامه تهیه شده از اشیاء
در مجموعه اهدایی دکتر امیرفضلی، بیش از یکصد خطکش محاسباتی از کشورهای مختلف شناسایی شد که از نظر تنوع، قدمت و ارزش تاریخی، یکی از شاخصترین مجموعههای موجود در کشور به شمار میآید.
برای هر خطکش، فرایند شناسایی، کدگذاری، عکاسی استاندارد و تهیه شناسنامه علمی انجام شد. اطلاعات هر نمونه شامل نام، شرکت سازنده، کشور و سال ساخت، مشخصات فنی، جنس، ابعاد، کاربرد، وضعیت فیزیکی و پیشینه تاریخی ثبت گردید. برای شناسایی دقیق نمونهها، علاوه بر منابع چاپی، از پایگاههای تخصصی بینالمللی، آرشیو شرکتهای سازنده، انجمنهای تخصصی تاریخ خطکشهای محاسباتی و روش جستجوی تصویری استفاده شد تا هویت و ویژگیهای هر نمونه با بیشترین دقت ممکن تعیین شود.
بررسی این مجموعه نشان داد که این مجموعه تنها شامل خطکشهای آموزشی یا عمومی نیست، بلکه نمونههایی کمیاب و ارزشمند از ابزارهای تخصصی مهندسی، صنعتی و نظامی را نیز در بر میگیرد. در میان آنها، خطکشهای شرکت آمریکایی Pickett مشاهده میشود که نمونههای مشابه آن در مأموریتهای فضایی ناسا، از جمله برنامه آپولو، مورد استفاده قرار گرفتهاند. همچنین نمونه کمیاب K&E 4110 موسوم به Annapolis Rule که برای آموزش افسران نیروی دریایی آمریکا طراحی شده بود، و ابزارهای نظامی ویژه محاسبات توپخانه در دوران جنگ جهانی دوم، بخشی از این گنجینه را تشکیل میدهند. افزون بر این، وجود خطکشهای تخصصی صنایع برق، ساختمان، هوافضا، مکانیک و ماشینسازی نشان میدهد که این ابزارها متناسب با نیازهای هر صنعت طراحی و تولید میشدند و هر یک بازتابی از دانش فنی و نیازهای مهندسی عصر خود هستند.
همچنین وجود نمونههایی از آمریکا، آلمان، انگلستان، فرانسه، ژاپن و اتحاد جماهیر شوروی سابق، این مجموعه را به منبعی ارزشمند برای مطالعه تطبیقی تاریخ فناوری، آموزش مهندسی و استانداردهای صنعتی کشورهای مختلف تبدیل کرده است.
شکل 7. تصویری از یک رکورد شیء نمایهسازی شده در نرم افزار کتابخانه
دستاوردها و نوآوریها
اجرای این پروژه دستاوردهای متعددی به همراه داشت که مهمترین آنها عبارتاند از:
- حفاظت و نجات بیش از ۳۰۶ شیء ارزشمند علمی و مهندسی از خطر فرسایش و پراکندگی.
- طراحی و اجرای یک الگوی بومی برای مستندسازی اشیای علمی در مراکز اسناد دانشگاهی.
- تدوین شناسنامه علمی و استاندارد برای تمامی آثار.
- ایجاد پایگاه اطلاعاتی اولیه برای مدیریت و بازیابی اطلاعات مجموعه.
- مشارکت میانرشتهای کتابداران، متخصصان موزهداری، استادان مهندسی و دانشجویان.
- فراهم شدن زیرساخت لازم برای ایجاد نمایشگاه دائمی و نمایشگاه مجازی مجموعه.
- معرفی یکی از غنیترین مجموعههای خطکشهای محاسباتی کشور به جامعه علمی.
شکل 8. استندهای راهنمای تهیه شده برای نمایش و معرفی اشیاء در فضای فیزیکی
نتیجهگیری
تجربه ساماندهی مجموعه اشیای مهندسی دانشگاه صنعتی شریف نشان داد که کتابخانهها و مراکز اسناد دانشگاهی میتوانند فراتر از نقش سنتی خود در نگهداری منابع مکتوب، به عنوان حافظان میراث علمی و فناورانه دانشگاه نیز ایفای نقش کنند. شناسایی، مستندسازی و دسترسپذیر کردن این آثار، علاوه بر حفاظت از تاریخ علم و آموزش مهندسی، زمینهای برای پژوهش، آموزش و معرفی میراث علمی کشور فراهم میآورد.
این پروژه نشان داد که حفاظت از اشیای علمی صرفاً به معنای نگهداری فیزیکی آنها نیست، بلکه مستندسازی دقیق، ایجاد زیرساختهای اطلاعاتی، بهرهگیری از دانش میانرشتهای و فراهم کردن امکان دسترسی پژوهشگران، بخش جداییناپذیر حفاظت از میراث علمی به شمار میآید. تجربه دانشگاه صنعتی شریف میتواند الگویی برای سایر دانشگاهها و مراکز علمی کشور باشد تا با شناسایی و سازماندهی مجموعههای علمی و تاریخی خود، گامی مؤثر در حفظ میراث علمی و فناوری ایران و انتقال آن به نسلهای آینده بردارند.