شماره بیست و سوم

 تحولات عصر دیجیتال، نظام آموزش عالی را با الزامات تازه‌ای روبه‌رو کرده است و دانشگاه پیام‌نور، به‌عنوان گسترده‌ترین نهاد آموزش نیمه‌حضوری کشور، در کانون این تغییرات قرار دارد. این مقاله باتکیه‌بر تجربه میدانی نگارنده، به بررسی ظرفیت‌های پیام‌نور در تحقق عدالت آموزشی، تاب‌آوری ساختاری و نقش آن در توسعه علمی شهرهای کوچک می‌پردازد. در تحلیل حاضر، پیشنهاد می‌شود بازآرایی رشته‌ها در این دانشگاه مبتنی بر واقعیت‌های آموزشی عصر دیجیتال انجام شود؛ بدین معنا که رشته‌های فنی و مهندسی و علوم پایه به دلیل ماهیت عملی خود در مراکز استان‌ها متمرکز شوند و در مقابل، رشته‌های علوم‌انسانی به‌صورت کامل و یکپارچه در بستر مجازی ارائه گردند. همچنین مدل تجمیع استانی کلاس‌های آنلاین به‌عنوان راهکاری برای ارتقای کیفیت آموزشی مراکز کوچک معرفی می‌شود. نتیجه بررسی‌ها نشان می‌دهد که پیام‌نور، اگر با رویکردی هوشمندانه و متکی بر ماهیت دیجیتال‌محور خود بازتنظیم شود، می‌تواند نقش محوری‌تری در تاب‌آوری آموزشی کشور ایفا کند و همچنان به‌عنوان مهم‌ترین بستر تحقق عدالت آموزشی برای قشر متوسط و ساکنان شهرهای کوچک باقی بماند.

هوش مصنوعی از یک فناوری فراتر رفته و در زندگی ما تنیده شده است. برای من، این فناوری پنجره‌ای به درون خودم شد؛ از اولین گفت‌وگوی پراز هیجان و تردید تا همکاری در ساخت پادکست. هوش مصنوعی همراهی خستگی‌ناپذیر است که می‌تواند ایده دهد و الهام بخشد، اما روح اثر همواره از انسان می‌آید. من آموختم که هوش مصنوعی رقیب ما نیست، بلکه آینه‌ای از ذهن ماست. این رابطه، گفت‌وگوی دو جهانِ احساس و منطق است، و آینده در هم‌فکری این دو برای خلق معنا شکل می‌گیرد.

این مطلب به مرور سه مقاله منتشرشده در سال ۲۰۲۵ با محوریت «تاب‌آوری دیجیتال و اطلاعاتی در کتابخانه‌ها» می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد کتابخانه‌ها با آموزش سواد دیجیتال و مقابله با اطلاعات نادرست (مقاله اول)، ایفای نقش به عنوان پناهگاه و مرکز خدمات در بحران‌های اجتماعی (مقاله دوم)، و ادغام راهبردهای تاب‌آوری دیجیتال در مدیریت و زیرساخت (مقاله سوم)، نه تنها خدمات اطلاعاتی، بلکه نقش‌های حیاتی اجتماعی و حمایتی در تقویت تاب‌آوری جامعه ایفا می‌کنند.

کتابخانه‌های دیجیتال هوشمند، با بهره‌گیری از هوش مصنوعی، انقلابی در فرآیند پژوهش ایجاد کرده‌اند. این سیستم‌ها با درک معنایی پرسش‌های کاربران، دسترسی سریع و دقیق به منابع را فراهم می‌کنند. آن‌ها با ارائه قابلیت‌هایی مانند جستجوی یکپارچه در پایگاه‌های مختلف، اولویت‌بندی منابع معتبر، خلاصه‌سازی خودکار و تحلیل ارتباطات بین مقالات، بار جستجو و غربالگری اطلاعات را از دوش پژوهشگر برمی‌دارند. این امر زمان و انرژی محققان را برای تمرکز بر تحلیل عمیق‌تر و خلق ایده‌های نو آزاد می‌کند و پژوهش را به تجربه‌ای پربازده و لذت‌بخش تبدیل می‌نماید.

این روایت، پیوندی میان اهدای کالبد در دنیای واقعی و مفهوم مانایی اطلاعاتی می‌سازد؛ جایی که انسان فناپذیر، آگاهی خود را در خدمت تداوم دانش قرار می‌دهد. متن با الهام از روایت علمی–تخیلی «لوسی»، نشان می‌دهد چگونه پیکر اهدایی می‌تواند به منبع داده‌ای برای مدل‌سازی زیستی و دوقلوهای دیجیتال بدل شود. در نهایت، این تجربه شخصی و پژوهشی، اهدای کالبد را والاترین شکل تداوم معنا و مشارکت در آینده علم معرفی می‌کند.

اندر حکایت سفر استاد مفخم و آمیرزا به پوهنتون جابلقا برای داوری دراسه مدى تأثیر المکتبات العامه فی جابلقا على تنمیه الأحیاء المائیه فی بحیره أوروومیه

« آمیرزهادی»

این هفته کتابخانه جابلقا وارد «جنگ روانی» شد! کتابدارها به جای دیرکرد جزوه، حالا با دُژاطلاعات و کژاطلاعات می‌جنگن. دیجیتال سلطنه با دستگاه دُژسنج تمام اخبار را رصد می‌کند…نتیجه؟ مراجعان کم شدند، فرهنگستان مشغول واژه‌سازی شد و کتابدارها فهمیدن که مقابله با شایعه، از جنگ با دیرکرد کتاب هم پیچیده‌تره!

تاب‌آوری دیجیتال شامل توانایی هدایت و رفع چالش‌های دیجیتالی به‌ویژه در محیط‌های آموزشی یا زندگی روزمره مردمی است. این شامل درک خطرات، کسب مهارت‌ها و انطباق رفتارها برای ارتقای ایمنی و رفاه است. برای حفظ تاب‌آوری دیجیتالی، زیرساخت‌های اطلاعاتی باید فراتر از بهره‌وری تکامل یابند و طراحی مبتنی بر هوش انسانی را در دستور کار قرار دهند. این امر شامل بازاندیشی در معماری‌ها برای تعبیه ویژگی‌های ارتقاءدهنده تاب‌آوری، مانند شفافیت الگوریتمی، حریم خصوصی از طریق طراحی و رابط‌های کاربری تطبیقی است تا بتواند استرس کاربران را تشخیص داده و کاهش دهد. تحقیقات امنیت سایبری از زیرساخت‌هایی حمایت می‌کند که از تاب‌آوری عاطفی و روانی پشتیبانی می‌کنند، از جمله پروتکل‌های ارتباطی که سوءتفاهم را کاهش می‌دهند و ابزارهایی را برای تجسم ریسک های مرتبط ارائه می کند. بدین منظور پیشنهاد می شود که طراحی مجدد پلتفرم‌ها برای تشویق تعاملات مثبت و محدود کردن قرار گرفتن در معرض محتواهای مضر فضای مجازی انجام گیرد. در عصر حاضر با افزایش وابستگی دیجیتالی افراد، گنجاندن تاب‌آوری دیجیتالی در سیاست‌گذاری‌ها، رویه‌های سازمانی و رفتار شخصی، برای جوامع آینده ضروری است. در این جستار سعی شده است مفهوم تاب آوری دیجیتالی از جنبه های روانشناختی، آموزشی و پژوهشی برای مدیریت فشار های شناختی و هیجانی افراد در فضای مجازی بررسی و تحلیل شود.

در جهان دیجیتال امروز، میان صدای پیکسل‌ها و سکوت قفسه‌ها، حقیقت گاهی به سختی پیدا می‌شود. این داستان، تجربه یک کتابدار است که با تاب‌آوری، میان کهنه و نو، هنوز ایستاده و معنا را دنبال می‌کند.

در مردادماه ۱۴۰۴ سه نشست تخصصی درباره تاب‌آوری، مدیریت بحران و مهارت‌های حرفه‌ای در کتابخانه‌ها و آرشیوهای کشور برگزار شد. این نشست‌ها با هدف بررسی تهدیدات آرشیوها، نقش کتابداران در شرایط بحرانی و راهبردهای تاب‌آوری نهادهای اطلاعاتی برگزار و بر آموزش تخصصی و تدوین دستورالعمل‌های مدیریت بحران تأکید داشتند.

در عصر حاضر هوش مصنوعی به ابزاری فراگیر در تمام لایه های جامعه تبدیل شده است.
این فناوری در کنار انسان ها فکر میکند ، تصمیم گیری میکند و سرانجام هر کاری را پیش بینی میکند و کمتر فعالیتی را میتوان نام برد که از این فناوری مصون مانده باشند اما همین موضوع باعث به وجود آمدن چالش هایی شده است ؛ چرا که استفاده ناآگاهانه از هوش مصنوعی باعث سوگیری ،خطا و تضعیف قدرت فکری انسان ها میشود.
کتابخانه ها از دیرباز نهاد هایی بوده اند که دسترسی آزاد به دانش را ترویج کرده اند اما در عصر فناوری این ماموریت شکل دیگری یافته است ؛ در چنین شرایطی نقش کتابخانه ها از نگهداری کتاب ها در قفسه های کتابخانه و حفاظت از دانش بشری برای نسل آینده فراتر رفته و امروزه وظیفه ی آگاهی رسانی و آموزش نیز به این نهاد محول شده است .
کتابخانه ها را می توان به عنوان پلی میان دانش بشری و فناوری های نوظهور دید ، اما باید به این نکته نیز اشاره کرد که کتابخانه ها باید نقش خود را در هدایت اخلاقی کاربرها در استفاده هدفمند و صحیح از فناوری های نوظهور پررنگ تر کنند.

پوری سلطانی (1310–1394)، از پیشگامان کتابداری نوین ایران، یکی از نخستین زنان ایرانی بود که در اجلاس جهانی ایفلا (IFLA) حضور یافت و با ارائه گزارش‌های علمی و فرهنگی، تصویر تازه‌ای از ایران در جامعه بین‌المللی کتابداری ترسیم کرد. مقاله حاضر با رویکرد توصیفی–تحلیلی، به بررسی مستند خاطرات و گزارش‌های سلطانی از نشست‌های ایفلا، نقش او در معرفی استانداردهای بومی کتابداری ایران، و تأثیر فرهنگی حضور وی در این مجامع می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد سلطانی از ایفلا به‌عنوان عرصه‌ای برای دیپلماسی علمی و فرهنگی استفاده کرد و توانست حضور ایران را از موقعیتی پیرامونی به جایگاهی فعال و مؤثر در نظام سازماندهی دانش جهانی ارتقا دهد.

در دهه‌های اخیر، مفهوم تاب‌آوری به یکی از محورهای اساسی در سیاست‌گذاری فرهنگی و توسعه پایدار تبدیل شده است. این مقاله با تمرکز بر نقش کتابخانه‌ها در مواجهه با بحران‌های جهانی – از همه‌گیری کووید۱۹ تا تغییرات اقلیمی – نشان می‌دهد که کتابخانه‌ها دیگر صرفاً مراکز نگهداری دانش نیستند، بلکه به‌عنوان نهادهای تاب‌آور اجتماعی، فرهنگی و زیست‌محیطی عمل می‌کنند. بررسی نمونه‌هایی از برنامه‌های بین‌المللی مانند نشست ایفلا با موضوع «کتابخانه‌ها، تاب‌آوری، تعهد و نوآوری»، طرح «جوامع تاب‌آور» انجمن کتابخانه‌های آمریکا، و سیاست‌های پایداری هیئت کمیسیونرهای کتابخانه‌های ماساچوست، بیانگر تحول عمیق در مأموریت و کارکرد کتابخانه‌هاست. یافته‌ها نشان می‌دهد که این نهادها با بهره‌گیری از فناوری‌های نو، طراحی سبز، و مشارکت جامعه‌محور، به مراکزی برای توانمندسازی جوامع در برابر بحران‌ها تبدیل شده‌اند. در نهایت، مقاله بر ضرورت بازاندیشی در سیاست‌های کتابداری، توسعه زیرساخت‌های پایدار، و ارتقای سواد دیجیتال به‌عنوان پیش‌شرط‌های تاب‌آوری فرهنگی تأکید می‌کند.

یادداشت «درنگی بر تاریخ شفاهی کتابخانه مرکزی دانشگاه شهید بهشتی، به بهانه درگذشت یک کتابدار پیشکسوت» نوشته‌ی امیررضا اصنافی، عضو هیئت علمی گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی، نگاهی دارد به بخشی از تاریخ شفاهی کتابخانه مرکزی این دانشگاه از زبان مرحوم رستم نصوری، یکی از نخستین و پرتلاش‌ترین کتابداران آن. این نوشتار، ضمن ادای احترام به مقام این کتابدار پیشکسوت، روایتگر بخشی از مسیر شکل‌گیری و رشد کتابخانه مرکزی از سال‌های نخست تأسیس دانشگاه تا دوران تثبیت و توسعه آن است. در این روایت، تلاش‌ها، دشواری‌ها و تجربه‌های ارزنده نسلی از کتابداران بازگو می‌شود که پایه‌های علم کتابداری دانشگاهی در ایران را استوار کردند.

آنها از زندگی در تبلت خوشحالند! بخاطر رهایی از سکوت و تنهایی در قفسه‌ها و کسب مخاطبان بی‌شمار در جهان دیجیتال شادمانند. با این‌همه، گاه دلتنگ لمس برگ‌های خویش‌اند؛ گویی روح و جسمشان از هم جدا افتاده است. این کوچ، درسی از تاب‌آوری است: محتوا زنده مانده و جاری است، هرچند پیکرشان را دگرگون کرده. شادیِ رهایی دانش و اندوهِ دوری از کاغذ، دو چهره‌ی یک مسیرند؛ راهی که از دل تغییر می‌گذرد تا به ماندگاری برسد.

در این مطلب به بررسی نقش حیاتی کتابخانه‌ها و آرشیوها در مواجهه با چالش آلودگی اطلاعات در عصر هوش مصنوعی پرداخته می‌شود. هوش مصنوعی نقشی دوگانه دارد: از یک سو، به دلیل توانایی تولید انبوه محتوای باورپذیر و فاقد دقت (از جمله دیپ‌فیک)، عامل اصلی تشدید آلودگی اطلاعاتی است. از سوی دیگر، این فناوری قوی‌ترین ابزار مقابله و دفاع برای نهادهای حافظ دانش محسوب می‌شود.
کتابخانه‌ها و آرشیوها، به‌عنوان حافظان تاریخی دانش مستند، باید رسالت خود را با ارائه آموزش‌های سواد اطلاعاتی و به‌کارگیری هوش مصنوعی برای اعتبارسنجی سریع منابع، فیلترینگ محتوای جعلی و بهبود سازماندهی دانش تکمیل کنند. هوش مصنوعی هم چالشی وجودی برای اعتبار اطلاعات و هم یک سلاح ضروری برای حفظ تاب‌آوری اطلاعاتی است، و متخصصان این حوزه باید با به‌روزرسانی رویکردهای خود، این موهبت فناورانه را در راستای ترویج اطلاعات پالوده به کار گیرند.

تحولات فناورانه‌ی دهه‌های اخیر مرز میان واقعیت و بازنمایی را دگرگون کرده و به شکل‌گیری وضعیتی انجامیده است که از آن با عنوان «عصر پسا‌حقیقت» یاد می‌شود. در چنین فضایی، توانایی شناختی انسان برای داوری در برابر انبوه داده‌ها و روایت‌های متناقض، به مهارتی حیاتی بدل شده است. این مقاله با تمرکز بر مفهوم تاب‌آوری دیجیتال و نقش آن در مواجهه‌ی آگاهانه‌ی دانشجویان با آشوب اطلاعاتی، می‌کوشد ابعاد روان‌شناختی، شناختی و اخلاقی این مفهوم را بررسی کرده و مسیرهایی برای تقویت ظرفیت حقیقت‌جویی در زیست دانشگاهی پیشنهاد دهد.

این یادداشت طنز، تاب آوری دیجیتال را از زاویه کاربر خسته اما زرنگ روایت می‌کند؛ از خبر فوری تا نظرات طلایی و آپدیت اجباری، نشان می‌دهد چطور حقیقت در صف وای فای عقب می‌افتد و شایعه با پهنای باند وی آی پی رد می‌شود. بخش «ده فرمان» با قوانین کوتاه و تیز، مهارت بقا در میان نوتیفیکیشن و نیم حقیقت را شرح می‌دهد و در پایان دعوت می‌کند برای چند لحظه گوشی را سایلنت کنیم و واقعا نفس بکشیم.

هدف این مقاله، بررسی تأثیرات هوش مصنوعی بر مشاغل حوزه علم اطلاعات و دانش‌شناسی با تمرکز بر مخاطرات شغلی و راهکارهای تاب‌آوری است. نتایج نشان می‌دهد که فناوری‌های هوشمند با خودکارسازی فرایندهای روتین، نیمه‌حرفه‌ای و حتی تخصصی مانند فهرست‌نویسی، مجموعه‌سازی و خدمات مرجع، موجب حذف یا دگرگونی بسیاری از نقش‌های حرفه‌ای شده‌اند. در مقابل، مهارت‌های نوظهوری؛ چون مهندسی‌ دستور، سواد‌ داده، تحلیل اطلاعات و اخلاق هوش مصنوعی به‌عنوان مسیرهای تاب‌آوری و سازگاری معرفی شده‌اند. پیشنهاد پژوهش آن است که متخصصان این حوزه از طریق یادگیری مستمر، بازنگری برنامه‌های درسی و مشارکت در طراحی سامانه‌های هوشمند، موقعیت شغلی خود را تثبیت کنند، شرایط احراز مشاغل نوظهور برای آن‌ها فراهم شود و نقش مؤثری در پیاده‌سازی، راهبری و کاربری فناوری‌های نوین در کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی ایفا نمایند.

هدف این مطالعه بررسی پیامدهای هوش مصنوعی در اشتغال حوزه علم اطلاعات و دانش‌شناسی در ارتباط با چارچوب‌های اخلاقی و نظریه تاب‌آوری است. این مقاله با استفاده از روش تحلیل سنتزی کیفی، سه چارچوب اخلاقی یعنی عدالت توزیعی، انصاف رویه‌ای و اخلاق توانمندسازی را با عناصر تاب‌آوری شامل بازستانی، سازگاری و شکوفایی تلفیق می‌کند. یافته‌ها نشان داد که پیامدهایی مانند عدم امنیت شغلی، حذف از تصمیم‌گیری و توسعه حرفه‌ای نامتوازن، به‌طور هم‌زمان با اصول اخلاقی و ظرفیت‌های سازگاری مرتبط هستند. خلأهای حکمرانی به‌عنوان نقاط هم‌گرایی شناسایی شد که همه ابعاد اخلاقی و تاب‌آوری را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند. دستاوردهای این مطالعه به‌طور کاربردی پیشنهادهایی را برای دانشجویان علم اطلاعات و دانش‌شناسی، متخصصان این حوزه، نهادهای آموزشی و سیاست‌گذاران به‌منظور پیشگیری از پیامدهای پیاده‌سازی هوش مصنوعی در حذف یا تغییر مشاغل علم اطلاعات و دانش‌شناسی ارائه می‌دهند. این پیشنهادها بر پایه چارچوب‌های اخلاقی عدالت‌محور و نیز عناصر اصلی در تاب‌آوری ارائه شده است. دانش‌افزایی در ترمیم شکاف‌های دانش و مهارت، افزایش سطح سواد هوش مصنوعی، بازنگری در برنامه‌های آموزشی، تمرکز بر آموزش ضمن خدمت، توزیع برابر فرصت‌های شغلی و پشتیبانی‌های حاکمیتی از جمله این راهکارها هستند. یافته‌ها، دستاوردها و پیشنهادها در این مقاله، برگرفته از مدل مفهومی نوین ارائه شده در همگرایی پیامدهای شغلی ناشی از پیاده‌سازی هوش مصنوعی در ارتباط با چارچوب‌های نظری اخلاق‌محور و عناصر کاربردی در افزایش تاب‌آوری در این زمینه است.

تاب‌آوری در حرفه‌ علم اطلاعات و دانش‌شناسی به‌معنای توان سازگاری مؤثر در برابر چالش‌های شغلی و حرفه‌ای است. تحقق این تاب‌آوری، نیازمند پشتیبانی سازمان‌یافته صنفی است. در این راستا، تشکیل یک کانون صنفی رسمی و قانونی با عضویت دانش‌آموختگان و شاغلان این حوزه، ضرورتی بنیادین به‌شمار می‌آید. این کانون می‌تواند وظایفی چون صیانت از حقوق صنفی، ارزیابی کیفیت نیروی انسانی و خدمات تخصصی، تنظیم تعرفه‌ها و استانداردهای حرفه‌ای، و مشارکت در سیاست‌گذاری‌های ملی را بر عهده گیرد. هدف اصلی، ایجاد سازوکاری است که با نظارت، آموزش و پژوهش‌های کاربردی، پیوند میان دانشگاه، حرفه و بازار کار را استحکام بخشد و بستر تاب‌آوری پایدار در جامعه‌ی متخصصان علم اطلاعات و دانش‌شناسی را فراهم سازد.