چاپ

نقش و کاربرد تفکر انتقادی و خلاق در توسعه کارآفرینی

Jahani issue08امروزه به‌واسطه فناوری اطلاعات و ارتباطات، اطلاعات به‌وفور در دسترس همگان قرار دارد؛ اما صرف داشتن اطلاعات نمی‌تواند کارساز و مفید باشد، بلکه تجزیه‌وتحلیل و نحوه کاربرد این اطلاعات حائز اهمیت است. ازاین‌رو افراد بایستی در جستجوی روشی کارا در جهت غربال کردن اطلاعات باشند. یکی از راه‌حل‌های ممکن در هنگام مواجه با این مسائل تفکر است. تفکر انتقادی، تفکری مستدل و منطقی در جهت بررسی و تجدیدنظر در عقاید، نظرات و اعمال تصمیم‌گیری صحیح می‌باشد. بنابراین لازم است که تفکر انتقادی در افراد شکل گیرد تا برای ورود به عرصه کار و زندگی آماده شوند از سوی دیگر، تفکر خلاق ما را در تصمیم‌گیری بهتر و حل مسئله کمک می‌کند. تفکر خلاق و انتقادی با تقویت قابلیت‌های کارآفرینی و تأثیری که بر فرآیند کارآفرینی می‌نهند، نقش بسیاری در توسعه کارآفرینی ایفا می‌کنند. هدف از نگارش این مقاله بررسی نقش تفکر انتقادی و تفکر خلاق در افزایش قابلیت‌های کارآفرینی و بیان و ضرورت اهمیت تقویت این دو نوع تفکر و توسعه و به‌کارگیری آنها برای تحقق برنامه‌های مرتبط با کارآفرینی و کسب‌وکار خلاقانه است.

مقدمه

 

امروزه به‌واسطه فناوری اطلاعات و ارتباطات، اطلاعات به‌وفور در دسترس همگان قرار دارد؛ اما صرف داشتن اطلاعات نمی‌تواند کارساز و مفید باشد، بلکه تجزیه‌وتحلیل و نحوه کاربرد این اطلاعات حائز اهمیت است. تنوع و گستردگی منابع اطلاعاتی، عدم آشنایی افراد از اعتبار یابی اطلاعات به‌دست‌آمده، محدودیت زمانی و به‌ویژه ناتوانی انسان در به خاطر سپردن مجموعه عظیمی از اطلاعات موردنیاز خود، افراد را در دسترسی سریع و آسان به منابع اطلاعاتی مفید و مناسب با مشکل مواجه کرده است. ازاین‌رو افراد بایستی در جستجوی روشی کارا در جهت غربال کردن اطلاعات باشند. روانشناسان و متخصصان آموزشی یکی از مهم‌ترین محورهای اصلی شناخت و ارائه راه‌حل‌های ممکن در هنگام مواجه با این مسائل را تفکر می‌دانند، زیرا تفکر یکی از ویژگی‌های اساسی انسان و پشتوانه هر علم به شمار می‌آید.

تفکر انواع مختلفی دارد. دو نوع مهم از اقسام مختلف تفکر هدایت‌شده (جهت‌دار)، تفکر انتقادی و تفکر خلاق می‌باشند. این دو نوع تفکر کاملاً در امتداد هم و مکمل یکدیگر هستند.، تفکر انتقادی بر پایه اطلاعات، به تقسیم‌بندی تجزیه‌وتحلیل، و کاربرد اطلاعات می‌پردازد و بر همین اساس، با کشف قوانین علمی و ارائه نظریه‌های جدید به روند تولید علم شدت می‌بخشد (کومبز، 1373)[1]. تفکر انتقادی تفکری مستدل و منطقی در جهت بررسی و تجدیدنظر در عقاید، نظرات و اعمال تصمیم‌گیری صحیح می‌باشد بنابراین، لازم است که تفکر انتقادی در افراد شکل گیرد تا برای ورود به عرصه کار و زندگی آماده شوند، زیرا تفکر انتقادی قدرت ذهنی- جسمی در شخص ایجاد می‌کند که او را برای رقابت‌ها و چالش‌های دنیای به‌سرعت متغیر کنونی آماده می‌سازد (پل،1993) [2].

از سوی دیگر، افراد نیازمند آموزش خلاقیت هستند تا با خلق افکار نو به‌سوی یک جامعه سعادتمند قدم بردارند، زیرا تفکر خلاق دائماً با تغییرات سروکار دارد و قدرت تجسم و واضح کردن مسائل را به افراد می‌دهد؛ بنابراین این شیوه از اندیشیدن ارزش کاربردی زیادی دارد و آدمی را وادار می‌کند تا با نگاهی متفاوت قضایا را تحلیل کرده و با به‌کارگیری توانایی ذهنی خود یک فکر یا مفهوم جدید از مسئله پیش روی خود بسازد. و به این نحو به‌نوعی خودباوری مثبت دست یابد (ابراهیمی، 1387) [3]. و به تصمیم‌گیری بهتر و حل مسئله کمک می‌کند.

این شیوه‌های تفکر در تمامی علوم کاربرد دارند. کسانی که فاقد این توانایی‌ها باشند پیوسته در اقیانوس عظیم اطلاعات سردرگم هستند. با به‌کارگیری و ترویج این دو نوع تفکر و ایجاد تفکر کارآفرینی در افراد به‌خصوص دانشجویان زمینه‌های رشد و توسعه برنامه‌های کارآفرینی و کسب‌وکار خلاقانه فراهم می‌شود، زیرا دانشجویان با توجه به دانش و مهارتی که در رشته‌های تخصصی خود فراگرفته‌اند امکان کسب‌وکار را به‌صورت فردی یا گروهی در رشته تخصصی خود دارند (راستی، 1384) [4]. لیکن مقاله حاضر بر آن است تا نقش تفکر انتقادی و خلاق، ترویج و به‌کارگیری آنها را در افزایش قابلیت‌های کارآفرینی و کسب‌وکار خلاقانه بررسی کند.

تعریف تفکر خلاق

نگاهی به منابع معتبر مربوط به خلاقیت، نوآوری و تفکر خلاق نشان می‌دهد که ریشه‌ی همه‌ی این اصطلاحات در نوع و روش فکری انسان دارد. در حقیقت فرد خلاق کسی است که از ذهنی جستجوگر و آفریننده برخوردار باشد. اندیشمند کسی است که با نگریستن به پدیده‌ها و امور جاری زندگی چیزهایی را ببیند که مردم معمولی نمی‌بینند و درنهایت از منابع و امکانات جدید ترکیبی بسازد که در نظر دیگران چنین کاری ممکن نیست. بنا بر تعریفی خلاقیت " به‌کارگیری توانایی‌های ذهنی برای ایجاد یک فکر یا مفهوم جدید" است. (زارعی متین، 1374). همین نویسنده ترکیب ایده‌ها و ایجاد پیوستگی بین ایده‌ها را برای حل یک مسئله از ویژگی‌های ذهن خلاق برمی‌شمرد. تفکر خلاق نوعی توان و مهارت ذهنی است که می‌تواند با به تصویر کشیدن مسائل و پدیده‌ها و تجزیه‌وتحلیل آنها، ایده‌ها و راه‌حل‌های جدید را بیفزاید (میر کمالی 1378). تفکر خلاق با ایجاد ارتباط بین پدیده‌ها یک‌راه حل تازه برای حل مسائل پیاده می‌کند.

ویژگی‌های فرد و تفکر خلاق

پرینس بین ویژگی‌های تفکر خلاق و عادی تفاوت‌هایی قائل است. ازنظر او تفکر خلاق نوعاً تفکری غیرمعمول و غیرعادی است و حتی ممکن است به‌ظاهر غیرمنطقی به نظر بیاید. به‌هرحال، تفکر خلاق، تفکری است که ازنظر ساختار، روش و فرآیند با تفکر عادی هماهنگ نیست

میر کمالی دو ویژگی عمده را برای فرد خلاق برمی‌شمارد: 1- فرد خلاق تفکری تحلیل گیر دارد 2- فرد خلاق تفکری بارور سازنده دارد. بیکاردز[1] (1999) یکی از ویژگی‌های فرد خلاق را قدرت ترکیب پدیده‌ها، ایده‌ها و مفاهیم می‌داند و می‌گوید: "فرد خلاق می‌تواند در صورت لزوم موضوعات و پدیده‌های مختلف را در هم ادغام کند و آنها را به شکل بهینه مورداستفاده قرار دهد". تردیف و استرنبرگ در یک بررسی نظر 16 صاحب‌نظر را در مورد ویژگی‌های افراد خلاق جویا شدند که از این میان دو مورد حائز اهمیت است: 1- استفاده از دانش موجود به‌عنوان پایه برای ایده‌های جدید که از میان آن