header001

 

 

جایگاه حق مؤلف در تولید محتوای دیجیتال

مریم صراف‌زاده[1]صراف زاده 2

 

 

مقدمه

در سال ۹۳ مطلبی از اینجانب با عنوان آشنایی با سایت‌های آموزشی آنلاین – دنیای یادگیری در اینترنت در وبلاگ یک پزشک که از وبلاگ‌های بسیار موردعلاقه‌ام است و بسیار از آن آموخته‌ام منتشر شد. پس از چندی با کمال تعجب متوجه شدم که سایت‌های بسیاری بدون ذکر نامم کل مطلب را کپی کرده‌اند. حتما شما هم در جستجوهای اینترنتی خود متوجه شده‌اید که گاه چند لینک بازیابی شده مطالبی کاملا یکسان دارند.

بیشتر مردم بر این باورند که چون مطالب موجود در اینترنت آزادانه در دسترس هستند اجازه دارند براحتی و بدون اجازه پدیدآورنده و ذکر منبع از آن‌ها استفاده کرده و حتی به دیگران ارسال کنند. بارها در ارائه‌های دانشجویان مجبور شدم تذکر بدهم که عکسی که در پاورپوینت خود آورده‌اید باید منبعش ذکر شود.

برچسب ها:

 

ماسک‌ها و چشم‌ها

محسن حاجی زین‌العابدینی

(عضو هیئت علمی گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی؛ رایانامه: این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید)

دکتر زین العابدینی

 

در مورد چشم و نقش ارتباطی آن و جایگاهی که در زبان بدن دارد، بسیار سخن گفته شده است. چشم‌ها می‌توانند احساسات متفاوتی همچون علاقه، محبت، تسلط، همدلی، خشم و غیره یا پیامهای ارتباطی زیادی را منتقل کنند. چشمها و لبها دو عضو اصلی ارتباطی در بدن هستند و نقش عمده ای در زبان بدن دارند. در حالت معمولی و بدون ماسک، لبها که هم وظیفه صحبت کردن را دارند و هم با حرکات مختلف خود احساسهای متفاوتی را بروز می دهند که از مهمترین آنها لبخند است، سهم اصلی برقراری ارتباطات انسانی را بر عهده دارند. اما در دوران بیماری همه گیر کوید 19 یا کرونا، که همه مجبور هستند ماسکی بر صورت داشته باشند، لبها زیر لفافی قرار می گیرند که کارآمدی حداکثری آنها به نصف تقلیل می یابد.

 

برچسب ها:

دکتر بگلو تراوش

 

با همه‌گیری جهانی[1] کووید-19 اوضاع پیچیده و عجیبی بر کشورها، جوامع و به تَبَع آن، سازمان‌ها و البته کتابخانه‌ها حاکم شده است. عجیب از این نظر که  تا پیش از این همه‌گیری، «تجربه جهانی» کم‌رنگ و ناچیزی از مواجهه جوامع با یک ویروس وجود داشت یا آن تجربه به کشورهای خاصی محدود بود؛ نه این‌که یک ویروس در زمانی کمتر از 2 ماه همه کشورها را آلوده و درگیر کند. این نشان می‌دهد ما در جهانی درهم‌تنیده و چند‌وجهی و درهمکنشی زندگی می‌کنیم. ویروسی توانسته نظام‌های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و حتی فرهنگی و علمی را تحت تأثیر خود قرار بدهد و تاحدود زیادی جبهه مشابهی در بیشتر کشورها برای صف‌آرایی و مقابله پیشِ چشمِ خود ببیند؛ رعایت فاصله فیزیکی و اجتماعی، رعایت بهداشت فردی، و پوشیدن ماسک. برای انسان که موجودی است اجتماعی این توصیه یعنی تعطیلی اجتماع‌ها و یعنی بحران که بحران کوچکی به شمار نمی‌رود.

به‌صورت کلی هر جامعه‌ای به صورت غيرمنتظره، بحران‌هايی را تجربه می‌کند و ممكن است اين حوادث ناشی از يک پديده طبيعی، يک حادثه صنعتی يا يک شكست فناورانه و يا حادثه‌ای انسانی یا یک بیماری باشد که عملكرد عادی جامعه را مختل می‌کند (شمسی، 1397). اما واگیری جهانی یا پاندمی ویروس کووید-19 به‌دلیل ویژگی‌هایی که دارد به تعطیلی مکان‌های عمومی، سالن‌های اجتماع، مراکز تفریحی، فرهنگی و علمی، و البته کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی کشیده شده است. این تعطیلی یا کاهش ساعت‌های ارائه خدمات حضوری باعث شده برخی از این سازمان‌ها مثل کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی، ‌دست‌ِکم به فرصت‌های ارائه شده توسط فضای مجازی برای ارائه خدمات روی بیاورند و خدمات خود را از طریق این ابزارهای فناورانه دنبال کنند. شاید بتوان آن را یک فرار دانست برای غلبه بر محدودیت‌ها و چالش‌های موجود که عمدتاً از سوی فناوری تحمیل شده است و حتی شاید بتوان آن را فراری رو به جلو در نظر گرفت.

از سوی دیگر، وظایف و مسئولیت‌های کتابخانه‌ها و کتابداران در مواجهه با بحران‌ها (به‌طور کلی) موضوع قابل توجهی بوده و تلاش‌های فراوانی در این زمینه انجام شده است. در این میان، برخی انجمن‌های علمی و حرفه‌ای به دنبال تأمین آینده خدمات کتابخانه‌ها و گسترش و بهبود نفوذ آنها در جامعه در این بحران بوده‌اند. برای نمونه ویت و اسمیت[2] (2019) به تلاش‌های فدراسیون بین‌المللی انجمن‌های کتابداری (ایفلا) برای پر رنگ کردن نقش و اهمیت کتابخانه‌ها در مواجهه با بحران‌ها اشاره می‌کنند. آنها با استناد به اهداف سند 2030 سازمان ملل در تأمین دسترسی به اطلاعات، بهبود ساختارهای آموزشی و نقش اجتماعی کتابخانه‌ها، ارائه راه‌حل‌هایی برای روبرویی با دشواری‌های جهانی و دسترسی به مجموعه‌ها و خدمات و هدایت جامعه کتابخانه‌ها برای ارائه خدمت به مردم، جامعه و فرهنگ‌ها را مورد توجه قرار داده‌اند. از این‌رو، بررسی فعالیت کتابخانه‌ها بویژه کتابخانه‌‌های دانشگاهی برای ارائه خدمت برای جامعه کنونی و آینده می‌تواند اهمیت بسیار زیادی داشته باشد.

یکی از محورهای اصلی در هر بحرانی، تأثیر آن بر نحوه و نوع درک و تعیین کنشگران، نظام‌ها، یا حوزه‌‌های متأثر از بحران است زیرا بحران‌ها همواره بر هویت و حیات فردی و اجتماعی و شرایط زیستی انسان‌ها تأثیر می‌گذارند (نوذری، 1384). این که سازمان‌ها با این بحران‌ها چگونه روبر می‌شوند به آموزش‌ها و اقدام‌هایی باز می‌گردد که برای مواجهه با این بحران‌ها فرا گرفته‌اند.  از سوی دیگر، کتابخانه‌ها همیشه به‌عنوان نهادهایی که گرایش‌های اجتماعی و عملکردهای فرهنگی دارند هنگام روبرویی با بحران‌ها، مجموعه‌ها، خدمات و فعالیت‌های علمی و فرهنگی خود را در جنگ، انقلاب، مهاجرت، بلایای طبیعی، آشفتگی اقتصادی و دیگر بحران‌ها «معنابخشی» می‌کنند. یعنی به جای اینکه جای خالی خود را برای این بحران‌ها ببینند، سراغ این می‌روند که برای بحران چه کارهایی از دست‌شان بر می‌آید.‌ یکی از اقدام‌هایی که کتابخانه‌ها هنگام‌ بحران‌ها می‌توانند دنبال کنند این است که برای دسترسی به مجموعه‌های کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی «ارزش افزوده» ایجاد نمایند. از این‌رو، کتابخانه‌های عمومی به‌‌عنوان نهادهایی اجتماعی لازم است زمینه گفتگوی فرهنگی، ارزشی و دیگر سودمندی‌های اجتماعی همچون فراهم‌آوری، تولید، ذخیره‌سازی و سازماندهی، و اشاعه‌ دانش و ایده را نیز فراهم کنند (ویت و اسمیت، 2019). به بیان دیگر، چاره‌اندیشی درباره شیوه روزآمدسازی، تغییر، بازآرایی و توقف برخی خدمات و فعالیت‌ها در کتابخانه‌ها امری بسیار پسندیده و مطلوب است. در این حالت است که می‌توانیم انتظار داشته باشیم، شعار یا قانون «کتابخانه سازواره‌ای پویاست[3]» محقق شود. این در حالی است که به دلیل شرایط ایجاد شده در بحران‌ها، حوزه‌هایی از خدمات و فعالیت‌های جدید برای ارائه به جامعه گشوده می‌شود و استفاده از فرصت موجود می‌تواند همپایی با تغییرات بوجود آمده در جامعه را تسهیل کرده و حتی ظرفیت‌های جدیدی برای ارائه خدمات اطلاعاتی و اجتماعی بیافریند.

قصد من از این نوشته توجه به چالشی است که کتابخانه‌های دانشگاهی بویژه در ایران در مواجهه با بحران آن را احساس کرده‌اند یا می‌توان گفت به سبب همین بحران، این چالش نمود بیشتری پیدا کرده است.  برای همین، لازم می‌دانم ابتدا کمی درباره ضرورت‌های موجود در فضا یا زیست‌بوم این کتابخانه‌ها در جهان سخن بگویم. این کتابخانه‌ها در سراسر جهان خدمات و فعالیت‌های گوناگونی برای جامعه علمی و حرفه‌ای ارائه کرده و می‌کنند. این فعالیت‌ها و خدمات دربرگیرنده خدمات آموزشی، پژوهشی، مدیریت اطلاعات و نظام‌های اطلاعاتی، مدیریت داده، اطلاعات و دانش، علم‌سنجی، آگاهی‌رسانی، انتشار و تبلیغ و دیگر خدمات اطلاعاتی است. با وجود بحران همه‌گیری کووید-19، همه یا دست کم بسیاری از خدمات اطلاعاتی این کتابخانه‌ها تحت تأثیر قرار گرفته است و این فعالیت‌ها تغییرهایی بنیادینی به خود دیده‌اند. این تغییرها به این دلیل اتفاق افتادند که سهم و نقش این کتابخانه‌ها در تولید و بازتولید دانش و ایده در موسسه‌های آموزشی و پژوهشی بسیار پررنگ است و تعطیلی دائم یا موقت این خدمات ضربه بزرگی به فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی می‌زند. باید این را هم اشاره کرد که امروزه بیش از پیش، از «ارزش کتابخانه‌های دانشگاهی[4]» برای ذی‌نفعان سازمانی، مدیران بالادستی و سایر افراد پرسش می‌شود. انجمن کتابخانه‌های دانشگاهی (اِی‌سی‌آر‌اِل) در گزارش پژوهشی که توسط کاناوِی[5] و همکارانش (2017) و به‌صورت اقدام‌پژوهی انجام شد، شش حوزه موضوعی با اولویت بالا را برای کتابداران و مدیران کتابخانه‌های دانشگاهی به شرح زیر معرفی می‌کنند:

  • برقراری ارتباط برای بیان مشارکت کتابخانه در دانشگاه؛‌
  • انطباق ارزیابی کتابخانه با مأموریت موسسه؛
  • گنجاندن داده‌های کتابخانه گردآوری داده‌های موسسه؛
  • کمی‌سازی تأثیر کتابخانه بر موفقیت دانشجویان؛‌
  • بهبود آموزش و یادگیری؛
  • همکاری با ذی‌نفعان آموزشی.

از میان این حوزه‌های موضوعی‌ کمی‌سازی تأثیر کتابخانه بر موفقیت دانشجویان، بهبود آموزش و یادگیری و همکاری با ذی‌نفعان آموزشی جزو مواردی هستند که برای ذی‌نفعان و مخاطبان اصلی دانشگاه‌ها یعنی استادان و دانشجویان اهمیت دارند. این حوزه‌های موضوعی تنها به ایِ‌سی‌آر‌اِل محدود نیست. انجمن کتابخانه‌های دانشگاهی و پژوهشی[6] نیز در گزارشی، ارزش‌های خدماتی که کتابخانه‌ها در کشور بریتانیا برای پژوهشگران فراهم می‌کنند، مشارکتی که برای بهبود عملکرد پژوهشی موسسه خود بوجود می‌آورند، و ویژگی‌های کلیدی پشتیبانی پژوهشی موفق از دانشگاه‌ها و گروه‌های آموزشی را به شرح زیر بر می‌شمرد:

  1. کتابخانه‌های خوب به مؤسسه‌ها کمک می‌کنند تا پژوهشگران برتر را استخدام و حفظ کنند؛
  2. کتابخانه‌ها به پژوهشگران کمک می‌کند تا پژوهانه[7] و قراردادهای پژوهشی به دست آورند؛
  3. كتابخانه‌ها فناوري‌هاي جديد و مدل‌هاي جديد ارتباط علمی را ترویج و بهره‌برداري می‌کنند؛
  4. واسپارگاه،‌ مشاهده‌پذیری موسسه را افزایش داده و پروفایل پژوهشی آن را بهبود می‌بخشند؛
  5. كتابخانه‌های برون‌نگر[8] در طرح‌های سازمانی نقش دارند؛
  6. کارمندان متخصص با گروه‌های دانشگاه همکاری می‌کنند؛
  7. ارتباط با پژوهشگران باعث افزایش ارزش خدمات کتابخانه می‌شود؛
  8. فضاهای اختصاصی، محیط کار بهتری برای پژوهشگران فراهم می‌آورد؛
  9. دسترسی آسان به محتوای با کیفیت، بنیان کلیدی پژوهش است؛
  10. كتابخانه‌ها تجسم فیزیکی ارزش‌هاي دانشگاهی علمی هستند.

همه این ارزش‌‌ها و این حوزه‌های موضوعی را می‌توان به تأثیر کتابخانه‌های دانشگاهی در دو حوزه «آموزش و پژوهش» پیوند زد. با در نظر گرفتن این نکته که همه‌گیری کووید-19 تأثیر بسیار زیادی در برگزاری تجمع‌های آموزشی و پژوهشی داشته است، به‌‌نظر می‌رسد چاره برای غلبه بر محدودیت‌های موجود، تغییر باشد؛ تغییری هدفمند به‌سوی غلبه بر شرایط تحمیلی و موجود و بهره‌برداری حداکثری از آموزش مجازی و البته تسهیل‌گری مجازی در پژوهش. خلاصه نتایج پژوهشی که در دست انجام داشتیم (رجبعلی بگلو، آخشیک و رستمی، در دست انتشار[9]) نشان داد برای پشتیبانی از دو بال آموزش و پژوهش در دانشگاه‌ها، این کتابخانه‌ها در سراسر جهان[10] چه استراتژی‌هایی داشته و چه اقدام‌هایی انجام داده‌اند. قصد من از تدوین این مطلب برای نشریه شناسه، تأکیدی است بر شرایطی که کتابخانه‌های دانشگاهی در بُعد آموزش و پژوهش در ایران دارند و البته نگاهی به این قضیه که چرا کتابخانه‌های دانشگاهی در ایران در این دوران نمی‌توانند پیوندی میان آموزش و پژوهش در دانشگاه‌ها و موسسه‌های آموزشی و پژوهشی ایجاد کنند.

نتایج پژوهشی که پیشتر گفتم، نشان داد می‌توان فعالیت‌های کتابخانه‌های دانشگاهی در جهان در بُعد آموزش در این دوران را در چند اقدام زیر خلاصه کرد:

  1. ارائه خدمات نوآورانه برای پشتیبانی از آموزش و یادگیری؛
  2. طراحی و کاربست پلتفرم انتشار محتوای کلاس‌های آنلاین؛
  3. تهیه منابع ویدئویی آنلاین (مثل لایو اینستاگرام) برای استفاده آموزشی دانشجویان؛
  4. طراحی و اجرای ابزارهای تولید محتوای دیجیتال؛
  5. پلتفرم اشتراک رایگان محتوای درس‌ها؛
  6. ایجاد آزمایشگاه مجازی برای ساخت و اشتراک ویدئوهای آزمایشگاهی (با تأکید بر درس‌های عملی)؛
  7. راهنمای برگزاری کلاس و آزمون آنلاین برای استادان.

برای آشنایی کلی با این اقدام‌ها لازم است نگاهی به برخی از اقدام‌ها و برنامه‌های آموزشی داشته باشیم. یکی از این اقدام‌ها پلتفرم یا سامانه کلاس‌های آنلاین است که تقریباً در بیشتر کتابخانه‌های دانشگاهی جهان از سوی کتابخانه دانشگاهی اجرایی شده است. البته باید این را هم گفت که این اقدام به دوران همه‌گیری کووید-19 محدود نشده و به نظر میرسد کاملاً ‌مشخص باشدکه چنین وظیفه‌ای پیش از این همه‌گیری نیز بر عهده کتابخانه‌های دانشگاهی بوده است. اما برای مقایسه، ببینیم کتابخانه‌های دانشگاهی در ایران از چه وضعیتی برخوردارند. نتایج پژوهش یاد شده نشان داد کتابخانه‌های دانشگاهی در ایران متولی اجرای چنین اقدام‌هایی نیستند و معمولاً این کار زیر نظر مراکزی همچون مرکز یادگیری الکترونیکی و خدمات آموزش مجازی و فناوری اطلاعات است که توسط معاونت آموزشی، معاونت پژوهشی یا مراکز فناوری اطلاعات دانشگاه اجرایی شده است. اما باید دید وضعیت رکن دیگر دانشگاه‌ها یعنی پژوهش کتابخانه‌های دانشگاهی در جهان چیست و این موسسه‌ها در این دوران چه اقدام‌هایی انجام داده‌اند. در ‌بُعد پژوهش این اقدام‌ها بیشتر از سایر اقدام‌ها در این کتابخانه‌ها اجرایی شدند:

  1. تهیه برنامه‌ریز آنلاین[11] برای حمایت از فعالیت­های پژوهشی و تکالیف دانشجویان؛
  2. تهیه تقویم مجازی برای هدایت فعالیت­های پژوهشی در زمان مناسب؛
  3. طراحی پلتفرم داده‌های باز؛
  4. حمایت تیم سواد اطلاعاتی از پژوهشگران در انجام پژوهش؛
  5. راه اندازی شبکه اجتماعی متخصصان.

برای آشنایی کلی با یکی از مهم‌ترین این اقدام‌ها لازم است نگاهی به برخی از این اقدام‌ها و برنامه‌های پژوهشی بیفکنیم. برای نمونه، برنامه‌ریز آنلاین دانشجویان را برای اقدام به انجام فعالیت‌های پژوهشی یاری می‌کند. برای توجه دقیق‌تر به این اقدام لازم است به بازنمون یکی از نمونه‌های برنامه‌ریز آنلاین در دانشگاه واترلو[12] در کشور کانادا بپردازیم. برای نمونه، در این دانشگاه برای تهیه کتابشناسی تحلیلی[13]، گزارش آزمایشگاه[14]، مقاله پژوهشی[15]، بازنمایی پروژه اس‌تی‌ای‌‌ام[16]، خلاصه خط‌مشی یا سیاست[17] (خلاصه مدیریتی)، مرور پیشینه[18]، بازنمون انتقادی[19]، و یک مقاله مروری[20] از یک ابزار برنامه‌ریز آنلاین استفاده می‌شود (به شکل 1 بنگرید).

begloo 1 

 

شکل 1. نمایی کلی از برنامه‌ریزی آنلاین در وب‌گاه دانشگاه واترلو کانادا

 

 

همانگونه که در شکل بالا می‌بینید، این اجزا  در وب‌گاه کتابخانه دانشگاهی واترلو تعبیه شده است که از اهمیت و جایگاه کتابخانه دانشگاهی در فعالیت‌های پژوهشی در آن دانشگاه حکایت دارد.  برای این‌که با جزئیات بیشتری با این اقدام آشنا شویم، یک نمونه از اجزای این برنامه‌ریز آنلاین را در ادامه با عنوان «گزارش آزمایشگاه» می‌توانید مشاهده کنید (به شکل 2 بنگرید).

begloo 2

شکل 2. برنامه‌ریز آنلاین برای «گزارش آزمایشگاه» در وب‌گاه دانشگاه واترلو کانادا

 

همانگونه که از تصویر بالا می‌توان به‌خوبی فهمید، این ابزار آنلاین به دانشجویان کمک می‌کند که برای انجام اقدام‌های آزمایشگاهی از این ابزار استفاده کنند. البته این کتابخانه حتی یک سیاهه وارسی برای ارائه گزارش آزمایشگاه نیز تدارک دیده است که با این سیاهه می‌توان اجزای گزارش را از راه دور بررسی و آن را ارزیابی و پایش کرد.

begloo 3

 

 

شکل 3. سیاهه وارسی گزارش آزمایشگاه در وب‌گاه دانشگاه واترلو کانادا

 

با در نظر گرفتن این قضیه که شرایط کتابخانه‌ها در کشورهای گوناگون متفاوت است، باید دید در ایران وضعیت کتابخانه‌های دانشگاهی چگونه است. نتایج پژوهش یاد شده نشان داد گاه در مورد ابزار برنامه‌ریز آنلاین، برخی از کتابخانه‌های دانشگاهی درک درستی نداشتند و گاه این کار از عهده و تعهد این کتابخانه‌ها خارج شده بود و یا در وب‌گاه کتابخانه قرار نداشت. البته بیشتر کتابخانه‌ها در دسته دوم قرار داشتند و چنین کاری بر عهده مرکز دیگری همچون معاونت پژوهشی گذاشته شده است.  

‌همه این اقدام‌های آموزشی و پژوهش در کتابخانه‌های دانشگاهی در سراسر جهان در شرایطی انجام شده است که لازم بود دسترسی پژوهشگران به اطلاعات و داده‌ها از راه دور فراهم شود و چالش‌های حضور فیزیکی دانشجویان، پژوهشگران و استادان از این طریق برطرف شود. اما نکته مهمی در این میان وجود دارد و کتابخانه‌های دانشگاهی در ایران را در مقایسه با سایر کتابخانه‌ها در جهان متمایز و متفاوت می‌کند وضعیتی است که شاید آن را بتوان به وضعیت یک‌بام و دو هوای آموزش و پژوهش در دانشگاه‌های کشور تشبیه یا تمثیل کرد. به بیان دیگر، کتابخانه‌های دانشگاهی در ایران جایگاه واقعی خودشان را در آموزش و پژوهش هنوز پیدا نکرده‌اند و نگاهی که به این کتابخانه‌ها در ایران وجود دارد حاکی از توجه هدفمند به آموزش و پژوهش در بستر کتابخانه‌ها نیست. در واقع کتابخانه باید بستری باشد برای اینکه آموزش و پژوهش در مسیر و از چارچوب آن گذر کنند و به دست استادان و دانشجویان برسد.

تجربه‌های سایر کشورها نشان می‌دهد اگر هدف آموزش و پژوهش در دانشگاه‌ها را تربیت دانشجویان و تبدیل آنها به صنعت‌گران، انسان‌شناسان، فناوران، هنرمندان و به‌طور کلی متخصصان، حرفه‌مندان و پژوهشگران بدانیم، چاره‌ای نیست نقش پررنگ و شایسته‌ای برای کتابخانه‌های دانشگاهی در آموزش و پژوهش  نظر داشته باشیم. اما شوربختانه اتفاقی که اکنون افتاده این است که کتابخانه‌های دانشگاهی در ایران سهم جدی و مشخصی از آموزش و پژوهش را به خود اختصاص نداده‌اند و گاهی برای این دو بال اصلی دانشگاه‌ها عنصری اضافی و زاید و حتی مزاحم تشخیص داده می‌شوند. نتیجه این می‌شود که بسیاری از آموزش‌هایی که در دوران بحران همه‌گیری کووید-19 در دانشگاه‌ها انجام می‌پذیرد پیوندی با منابع اطلاعاتی گردآوری و سازماندهی‌ شده در کتابخانه‌ها ندارند و یا این پیوند با وجود نقش‌ها و کنش‌های سنتی این کتابخانه‌ها و شرایط بوجود آمده، با دشواری بسیار زیادی در اختیار پژوهشگران و استادان قرار می‌گیرد.

نکته مهم‌تر این‌که هنگامی می‌توان اطمینان پیدا کرد که سرانجام تأثیرگذار و پیروزمندانه‌ای برای آموزش و پژوهش در سطح دانشگاه اتفاق می‌افتد که یکپارچگی میان منابع اطلاعاتی گردآوری‌شده، خدمات اطلاعاتی قابل ارائه، دوره‌ها و کلاس‌های آموزشی، و پژوهش‌های در دست اجرا بوجود بیاید. در حالی‌که اکنون می‌بینیم مرکز آموزش‌های الکترونیکی و مجازی در دانشگاه‌ها کار خودشان را می‌کنند و مشخص نیست برای مثال، اگر یک استاد به منبع اطلاعاتی نیازمند باشد چگونه می‌تواند به سامانه‌ها و پایگاه‌های موجود در کتابخانه‌ها دسترسی دارد و یا همان استاد چگونه می‌تواند هنگام آموزش مجازی شاهد و مثال برای دانشجویان از میان انبوه منابع مورد نیاز و موجود فراهم کند. درحالی‌که این هماهنگی و هم‌افزایی میان «آموزش و پژوهش» و «منابع و خدمات اطلاعاتی» می‌تواند نتیجه شگفت‌آوری برای موسسه فراهم نماید. در غیر این‌صورت نمی‌توان انتظار داشت شرایط یک بام و دو هوای حاکم در فضای علمی، آموزشی و پژوهشی دانشگاه‌ها و البته کتابخانه‌های ‌دانشگاهی به تربیت پژوهشگران توانمند، کارآمد و تأثیرگذار منجر بشود و یا پژوهش‌هایی مطابق با رفع نیازهای جامعه طراحی و اجرا گردد. به‌نظر می‌رسد در شرایط کنونی که با بحران همه‌گیری روبرو هستیم، یکپارچگی و پیوند میان کتابخانه‌های دانشگاهی، مراکز یا واحدهای آموزشی و فناورانه، مراکز پژوهشی و آزمایشگاهی در بستری یگانه چاره کار باشد. در حالی‌که همه‌گیری این ویروس فشارهای مضاعفی بر پیکر، فلسفه و کارکرد فعالیت‌ها و خدمات کتابخانه‌های دانشگاهی و ارزش‌های اساسی و کاربردی آنها وارد کرده است، از سوی دیگر به روشن شدن برخی از این ناهماهنگی‌ها و چالش‌های آموزشی و پژوهشی در موسسه‌های آموزش عالی نیز رهنمون شده است. شاید بتوان آن را فرصتی دانست که بوجود آمده و ما با اقدام مناسب باید آن‌را غنیمت بشماریم و با ناآگاهی نسبت به چالش‌های آن مقابله کنیم، همچون متخصصانی کسانی که با کرونا ناباوران[1] مبارزه می‌کنند. همانگونه که جامعه جهانی به مثابه یک پیکر واحد، جبهه مشابهی برای صف‌آرایی و مقابله با این ویروس در سراسر جهان تشکیل داده‌اند، به‌نظر می‌رسد ویروس ناهماهنگی میان سازوکارها و سازواره‌های موسسه‌های آموزشی و پژوهشی نیز با وحدت و یکپارچگی عملگرایانه میان کتابخانه‌های دانشگاهی و سایر واحدهای آموزشی، پژوهشی و فناورانه درمان می‌شود.  

 

منابع

شمسی، سمیه (1397). مدل فراگیر طبقه‌بندی بحران‌ها. پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشگاه صنعتی شریف.

Connaway, L. S. et al. (2017). Academic library impact: Improving practice and essential areas to research. ACRL, Chicago, Illinois. http://www.ala.org/acrl/sites/ala.org.acrl/files/content/publications/whitepapers/academiclib.pdf

Witt, S., & Smith, K. (2019). Libraries in times of crisis. IFLA Journal, 45 (1), 3–4. https://doi.org/10.1177/0340035219830549

 

 

[1] کسانی که ویروس کووید-19 را باور ندارند، کرونا ناباور یا حتی بدتر با عنوان Covidiot می‌شناسند که کوتاه شده، Covid و Idiot  است!

 

 

 

 

[1] Pandemic

[2] Witt & Smith

[3] Library as an organism

[4] Values of Academic Libraries

[5] Connaway

[6] Society of Colleges, National and University Libraries (SCONUL)

[7] Grant

[8] Outward-facing

[9] این مقاله بزودی در ویژه‌نامه مجله مطالعات کتابداری و علم اطلاعات منتشر خواهد شد.

[10] البته با تأکید بر امریکای شمالی، غرب اروپا و شرق آسیا

[11] Online planner

[12] Waterloo

[13] Annotated bibliography

[14] Lab report

[15] Research essay

[16] STEM project presentation

[17] Policy brief

[18] Literature review

[19] Critical reflection

[20] Article review

 

برچسب ها:

 

دکتر مریم اسدی

چکیده

نقش کتابخانه دانشگاهی در شرایط بحرانی و شیوع همه‌گیری‏ها در چارچوب خدمات پشتیبانی آموزشی و پژوهشی و اشاعه‏‌دهندگان اطلاعات در دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی بسیار حائز اهمیت است. کتابداران به دلیل دسترسی به اطلاعات و منابع معتبر به‌عنوان رابط و تسهیل‏گران در فرآیند برنامه‌های آموزشی و پژوهشی دانشگاه نقش مهمی در اشاعه اطلاعات علمی دارند. این نقش در زمان بحران و شیوع همه‌گیری ها بسیار حیاتی‏‌تر می‏شود.

برچسب ها:

 

تراوش مسعودیالگوی ساختار استاندارد

با تاکید بر ملاحظات تدوین استانداردهای کتابخانه‌های تخصصی

فرامرز مسعودی

دانش‌آموخته کتابداری و سرممیز استاندارد ایزو 9001

این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

مهمترین پرسش یا مسئله در تدوین استانداردهای کتابخانه‌ها و از جمله کتابخانه‌های تخصصی، چگونگی طرح‌ریزی ساختار آن است؛ به این معنی که در تدوین استانداردها، چه مواردی و به چه شکلی باید آورده شوند؟. در این زمینه می‌توان به دو شیوه اصلی عمل کرد؛ یکی استفاده از یک استاندارد یا متن مبنا و پذیرش ساختار آن به‌عنوان الگوی تدوین و دیگر بهره‌گیری از یک منطق یا مدل معتبر و قرار دادن آن به‌عنوان شالوده استاندارد و پی‌ریزی ساختار استاندارد بر مبنای آن.

 

برچسب ها:

 

تراوش دکتر حافظیاستاندارد مجموعه: تجربه‌ای جدید در تدوین استاندارد

مهدی علیپور حافظی

دبیر کارگروه تخصصی تدوین استاندارد مجموعه و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی

استانداردها، در هر حوزه‌ای نشان‌دهنده حداقل‌های لازم و بایدها در حوزه کاربرد هستند. این حوزه می‌تواند مرتبط با محصول و یا خدمت باشد. از این رو در هر حوزه‌ای ضروری است استانداردهایی برای حفظ حداقل‌های لازم تدوین شوند تا کیفیت در آن حوزه تضمین شود. تنوع در تولید کنندگان کالاها و ارائه کنندگان خدمات نیز سبب می‌شود تا همگان پایبند به استانداردها باشند تا بتوانند رضایت مشتریان و بهره‌گیران خود باشند. از این رو به نظر می‌رسد استانداردها نشان دهنده کیفیت و هماهنگی و یکپارچگی نهاد‌ها و صنایع در گستره وسیعی باشد. به عنوان مثال اگر کارخانه‌ای اقدام به تولید محصولی مانند شیشه بکند برای اینکه بتواند محصول خود را عرضه کند و با کارخانه‌های دیگر رقابت کند باید بتواند استانداردهای لازم را کسب کند. علاوه بر این، این موضوع هنگامی اهمیت ویژه پیدا می‌کند که این محصول، جزئی از یک کالای دیگر به عنوان مثال خودرو باشد.

 

برچسب ها:

 

دکتر بگلو تراوشاستاندارد بازاریابی و روابط عمومی کتابخانه‌های عمومی[1]: گزارشی کوتاه از تجربه یک تدوین

دکتر رضا رجبعلی بگلو

استادیار پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران

و دبیر استاندارد بازاریابی و روابط عمومی کتابخانه‌های عمومی ایران

استاندارد بازاریابی و روابط عمومی یکی از استانداردهای هفتگانه برای کتابخانه‌های عمومی است که با انتخاب نهاد کتابخانه‌های عمومی و با مجری‌گری انجمن کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران تدوین شد. سایر استانداردهایی که در این مجموعه تدوین شد عبارت بودند از استاندارد «مجموعه»، «خدمات اطلاعاتی»، «ساعتِ کاری»، «خدمات مشتریان»، «برنامه‌ها» و «کارکنان». مسئولیت تدوین استاندارد بازاریابی و روابط عمومی با نگاه مثبت آقای مسعودی (مجری پروژه) و با تأیید کمیته راهبری استاندارد و هیئت مدیره انجمن کتابداری و اطلاع‌رسانی به بنده واگذار شد. به‌نظرم پیش از این‌که به شیوه و چگونگی تدوین این استاندارد توجه کنیم، لازم است به جایگاه، اهمیت و ماهیت این استاندارد اشاره کوتاهی داشته باشیم. درباره این‌که کتابخانه‌ها به‌طور کلی، و کتابخانه‌های عمومی به‌صورت ویژه در ارتباط با مسائل مالی و انتفاعی با چه مشکل‌ها، چالش‌ها و البته پیش‌فرض‌هایی روبرو هستند نگاهم را پیشتر در مطلبی کوتاه با عنوان «آیا کتابخانه‌ها روح خود را با شیطان معامله می‌کنند!» مطرح کرده بودم. با این‌حال، اشاره‌ای کوتاه از آن مطلب را لازم می‌بینم در ادامه با شما گرامیان در میان بگذارم.

 

 دکتر فتاحی

یک آرزوی دست یافتنی (البته اگر همکاران کمک کنند!)

 دکتر رحمت الله فتاحی (معلم علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد)

سالها پیش و هنگامی که مشغول گذراندن دوره دکترا در استرالیا بودم، همواره در حین و پس از بازدید از کتابخانه ها و همچنین پس از هر کلاس درس، به این می اندیشیدم که آیا کتابخانه ها و کتابداران ما در ایران به شرایطی خواهد رسید که، همچون کشورهای پیشرفته و از جمله استرالیا، در یک چارچوب علمی و حرفه ای و منطبق با استانداردهای جهانی فعالیت کنند؟ همواره آرزو داشتم که ما هم از جنبه های علمی و حرفه ای به وضعیت مطلوب برسیم. با هر آرزو، از خود می پرسیدم آیا این آرزو محقق خواهد شد؟ در آن زمان، وضعیت ما، بویژه از نظر رعایت استانداردها، آنچنان مطلوب نبود.

 

 

برچسب ها:

 نقد کتاب کتابدار کارآفرین:مباحثی در پویایی تجارت خصوصی  در جهت ارائه خدمات حرفه‌ای

nARIMANIکراتر، مری؛ مری بث‌لاک و مری ج. اسکانلون (1395). کتابدار کارآفرین: مباحثی در پویایی تجارت خصوصی در جهت ارائه خدمات حرفه‌ای. ترجمه گروه مترجمان، ویراستار مهری ایزدی یگانه، به کوشش عیسی زارعی، تهران: نشر چاپار و اساطیر پارسی. شابک: 4-081-276-600-978

چکیده

امروزه تغییرات سریع در عرصه اطلاعات و ارتباطات، کتابخانه‌ها و خدمات آن‌ها را تحت تأثیر قرار داده است و کتابداران برای حفظ جایگاه کتابخانه‌ها و وفق دادن خود با شرایط و نیازهای اطلاعاتی جدید کاربران در تلاش هستند. در این مسیر یکی از ابزار‌های بسیار مهم و کارآمد کارآفرینی است که می‌توان آن را کلید به‌روز‌رسانی کتابخانه‌ها در عصر اطلاعات دانست و برای تحقق این امر نیاز به کتابدارانی کارآفرین بیش‌ازپیش احساس می‌شود. مقاله حاضر نقدی است بر ترجمه کتاب کتابدار کارآفرین، مباحثی در پویایی تجارت خصوصی در جهت ارائه خدمات حرفه‌ای که در سال 1395 توسط انتشارات چاپار و اساطیر پارسی به چاپ رسیده است. در این مقاله ضمن ارائه مقدماتی پیرامون کارآفرینی در کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی، به معرفی نویسندگان و مترجمان این اثر پرداخته می‌شود. همچنین ضمن معرفی کتاب و بررسی فصل‌های مختلف آن، جایگاه آن در بین سایر آثار این حوزه بررسی‌شده و به نقاط قوت و ضعف آن نیز پرداخته می‌شود.

 کلیدواژه‌ها: کارآفرینی، کتابدار کارآفرین، تحول سازمانی، مدیریت کتابخانه

 

یک کسب و کار محتوایی در قلمرو اطلاعات و دانش: تهیه و تدوین کتابشناسی های تخصصی در پاسخ به نیازهای فردی، سازمانی و اجتماعی

13 Dr.Fattahiحرفه ما با یک حقیقت آشکار زندگی می کند: محتوای آن با اطلاعات و دانش سروکار دارد. این خود می تواند مایه اندیشه ورزی (پویایی نظری و فلسفی) و فعالیت عملی (کاربردهای واقعی و ملموس) باشد. همین حقیقت شمشیر دولبه است: چنانچه ارزش این دستمایه محتوایی را بدرستی بدانیم و جنبه های نظری و عملی آن را دریابیم، درآنصورت، می توانیم از آن به عنوان برگ برنده (شمشیر بُرنده) استفاده کنیم. برعکس آن نیز صادق است: اگر ارزش اطلاعات و دانش را به عنوان محتوای همه فعالیتهای خود درک نکنیم، درآنصورت بازنده ایم و لبه دیگر شمشیر را به سوی خود وارد می کنیم. یعنی دیگران (حرفه های دیگر یا خود افراد جامعه) ما را دور خواهند زد و خود به اطلاعات و دانش دسترسی خواهند یافت. این ها دو سناریو دربرابر حرفه ماست.

 

کتابداران پول ساز

Dr.Hajizeinalabediniسالها پیش، مطلبی خواندم که مشخصات دقیقی از آن در خاطرم نمانده؛ اما، فحوای اصلی کلام آن چنین بود که در دنیای کنونی ما، نیازهای روزافزونی وجود دارد که وظیفه پاسخگویی به آنها بر عهده علوم گذاشته شده است. هر علمی یا باید به محصول ختم شود یا اینکه از علوم حمایتی به شمار آید که در نهایت به تولید یک محصول کمک می کنند. منظور از محصول هم چیزی است که به رفاه و سعادت زندگی بشر کمک برساند. حال ممکن است این محصول دستگاه یا ابزاری باشد که به چشم سر می توان دیدی یا اینکه نظریه، تحلیل یا هر حرکتی که باعث رفاه و آسایش بیشتر شود.

 

صفحه1 از7