چاپ

12

پشت دیوارهای کتابخانه (بخش اول)

از سطل بزرگ وسط بخش فهرست‌نویسی آب بیرون می‌ریزد و به دنبال ظرف دیگری هستیم که جایگزین آن کنیم. این طرف و آن طرف هم ظرف‌های ریز و درشت دیگری گذاشته‌شده که جلوی ریزی آب‌های چکه چکه و کمتر را بگیرد. مثل جوب کنار خیابان دارد از سقف آب می‌ریزد. در همین اثنا، خبر دیگری می‌آورند: از سقف دست‌شویی خواهران دارد آب چکه چکه می‌ریزد. احتمالاً مربوط به کاسه شکسته توالت برادران است که هنوز درستش نکرده‌اند. این موضوعی است که هر روز تکرار می‌شود و بسته به فصل و موقعیت مشکلات متفاوت می‌شود. زمستان امسال، خوشحال بودیم که بالأخره بعد از سال‌ها برف باریده و علاوه بر لذت بردن از مناظر زیبا و فراموش‌شده برفی، در تابستان هم مشکل کم آبی و خشک‌سالی نخواهیم داشت. اما مگر این اتفاقات و بحران‌های فصلی اجازه یک آن لذت بردن از داشته‌ها و نعمت‌ها را می‌دهد.

 

 

 ساختمان‌های کتابخانه‌های قدیمی، ساختمان‌های خیلی خوبی هستند. بزرگ، نورگیر، مسطح و تا بخواهی جادار و دل‌باز. اما مثل هر موجود دیگری که عمر مفیدی دارد و اگر رسیدگی نشود این عمر کوتاه‌تر هم می‌شود، این ساختمان‌ها هم اغلب پیر، فرسوده و زواردررفته شده‌اند. وضعیت مالی و مدیریتی سازمان‌های دولتی و دانشگاه‌ها هم به گونه‌ای نیست که به این سادگی زیر بار ایجاد ساختمان‌های جدید بروند. حتی تعمیر اساسی این ساختمان‌ها هم هیچ‌وقت به مذاق مسئولین پشتیبانی و مالی خوش نمی‌آید. هر وقت صحبت احداث ساختمان جدید برای کتابخانه‌ها می‌شود، می‌گویند که بودجه کلانی می‌خواهد تا ساختمانی درشان دانشگاه یا این سازمان تأسیس کنیم. وقتی هم صحبت تعمیر و روبه‌راه سازی ساختمان‌های قدیمی می‌شود، استدلال می‌کنند که تعمیر و بازسازی این ساختمانها به صرفه نیست و هزینه‌هایش به اندازه احداث یک ساختمان جدید است. صبر کنید تا شرایط مساعد شود و یک ساختمان سر و تن درست و مناسبشان شما و این سازمان تأسیس کنیم. و این شرایط مساعد معلوم نیست کی رخ خواهد نمایاند.

در مدیریت کتابخانه‌ها، شما با مسائلی رو به رو می‌شوید که به هیچ‌وجه تصور و فکرش را هم نمی‌کرده‌اید. ضمن اینکه در هیچ کتاب و کلاس و واحد درسی هم چنین چیزی ذکر نشده و در مورد آن صحبت هم نشده است. صرفاً به مدد آزمایش و خطا یا آموختن از طریق تجربه است که می‌شود با این‌گونه مسائل رو به رو شده و بهترین و مناسب‌ترین تصمیم ها را در مورد آن‌ها گرفت.

با توجه به طرح این مساله که پرداختن به چنین مسائلی در هیچ یک از کتاب‌ها یا کلاس‌های درسی نیامده و دوره یا کارگاهی هم برای آن‌ها نیست، در اینجا برخی از مسائلی که در مدیریت کتابخانه مرکزی دانشگاه شهید بهشتی (تأسیس 1339: یعنی 56 سال پیش) در طول یک سال گذشته مواجه شده‌ام را ذکر می‌کنم. به این منظور که نوعی مطالعه غیررسمی "مبتنی بر شواهد[1]" را ارائه نمایم و از این رهگذر تجربه‌آموزی اتفاق بیافتد و آزمایش و خطاهای دیگران کمتر شود.

 فرجام سخن

شرح مختصری که از وضعیت یک کتابخانه ارزشمند و قدیمی در سطور بالا آمد، بخش کوچکی از مشکلات و معضلات یک کتابخانه است. به طور کلی در کتابخانه ها با مسائلی رو به رو می‌شویم که اصلا به آن‌ها فکر نکرده‌ایم و در واحدهای درسی دانشگاهی و در کارگاه های آموزشی هم مورد توجه قرار نمی‌گیرند، اما معضلاتی هستند که شاید تمام وقت یک مدیر و مجموعه ای از کارکنان را به خود اختصاص دهند. اگر کتابخانه ساختمانی قدیمی و مانند کتابخانه ما 56 ساله یعنی با عمری بیش از نیم قرن داشته باشد، مشکلات آن به مراتب بیشتر خواهد بود. همین است که خیلی از همکاران کتابداری که مدیریت یک کتابخانه را بر عهده می‌گیرند، بعد از مدتی استعفا می‌دهند و کناره گیری می‌کنند. دیگرانی که از دور نگاه می‌کنند انتقاد می‌کنند که چرا چنین کردند و کار را پیش نبردند. مگر کتابخانه چکار دارد؟ در حالی که همین مسائل روزمره و به نظر پیش پا افتاده وقت و انرژی مدیریت و مجموعه را چنان می‌گیرد که دیگر فرصتی برای تفکر و توسعه باقی نمی‌ماند. حتی دیده شده که افرادی را برای اینکه جای آرام و بی دردسری داشته باشند به عنوان مدیر کتابخانه منصوب کرده‌اند و این افراد هم خوشحال از اینکه در محیطی آرام می‌توانند به کار خودشان مشغول باشند، مسئولیت را پذیرفته‌اند. بارها با چنین افرادی مواجه شده‌ام که بعد از مدتی عاصی شده و تصورشان کاملا عوض شده است. چرا که دریافته با جایی سروکار پیدا کرده‌اند که نه تنها جای آرام و خلوتی نیست، بلکه به خاطر ماهیت دائم به روز شوندگی که دارد همیشه باید آماده تغییرات و تحولات جدید بود.

بر همین اساس، پیشنهاد می‌شود که مدیریت کتابخانه جایگاه ویژه و جدی در درس‌های کتابداری و اطلاع‌رسانی پیدا کند و در تدریس این درس حتماً از مدرسانی که سابقه مدیریت کتابخانه دارند استفاده شود. ضمن اینکه به جای ارائه مطالب تئوریک و نظریه های قشنگ مدیریتی، واقعا دانشجویان را ببرند و از نزدیک مصادیق کارهای مدیریتی در کتابخانه را به آن‌ها نشان دهند و آن‌ها را در این موقعیت قرار دهند که اگر شما بودید چه می‌کردید؟ چه تصمیمی می‌گرفتید؟

توصیه دیگر اینکه، مسئولان نهادها و سازمان‌ها آگاه باشند که ارزش یک سازمان به ویژه دانشگاه به کتابخانه آن است. اگر کتابخانه از نظر زیرساختی در شرایط مناسبی نباشد، امکان ارائه خدمات مناسب هم ندارد و مانند قلبی که یک خط در میان کار می‌کند، کمیتش لنگ شده و کارش نیمه‌کاره خواهد بود. بنابراین، حتماً به ساخت و توسعه کتابخانه‌های جدید توجه کرده و در طراحی ساختمان‌ها حتماً از نظر متخصصان کتابداری و اطلاع‌رسانی استفاده کنند تا بعداً در هنگام بهره‌برداری و ارائه خدمات با بن‌بست‌ها و مشکلات عدم کارآیی ساختمان‌ها و تجهیزات مواجه نشوند.

دکتر محسن حاجی زین العابدینی

کمد های کتابخانه در شعبه 3 شورای حل اختلاف - پشت دیوارهای کتابخانه (بخش دوم)


[1] . Evidence Base

برچسب ها: